Theo Từ điển từ láy tiếng Việt (1998) của Viện Ngôn ngữ do Hoàng Văn Hành chủ biên: "Nây nây: Căng tròn đầy đặn, vẻ béo tốt mỡ màng. Đùi nây nây những thịt". Từ giải thích này, ta có thể hiểu "nây" là béo mập, mập mạp, đầy đặn.
Với nghĩa này, ta có thể dùng để giải thích một đặc sản là "giò nây"?
Trước hết, cần nói rõ "giò" trong ngữ cảnh này không phải chân cẳng như tục ngữ có câu: "Bắt lợn tóm giò, bắt bò tóm mũi", "Bộ vó học trò, bộ giò ăn cướp" - mà chính là "Ông có cái giò, bà thò chai rượu", là "Món ăn bằng thịt giã nhỏ hoặc thái mỏng, gói chặt bằng lá bọc, luộc kỹ. Gói giò, cơm giò, chả" - theo Đại từ điển tiếng Việt (1999).
Từ nghĩa đã biết, ta có thể giải thích "giò nây" là giò béo mập (?!). Nghe ra hết sức ngớ ngẩn bởi "nây" còn có thêm nghĩa thứ hai mà Việt Nam tự điển (1931) cho biết: "Thịt bụng con lợn. Thịt nây, giò nây". Vậy "thịt bụng con lợn" đóng vai trò chính trong việc chế biến giò nây? Đúng thế.
Đại từ điển tiếng Việt (1999) giải thích: "Giò nây: Món ăn của người Việt Nam, có mặt mịn màu hồng không đồng chất, vị béo đậm, giòn, làm bằng giò sống và thịt bụng (thịt nây), mộc nhĩ gói lá chuối tròn, luộc chín, dùng trong bữa chính ăn với cơm".
Trở lại với câu tục ngữ "Cả cây nây buồng", ta có thể hiểu:
1. "Cả" ở đây là "tất cả", không loại trừ một cá thể nào, tức là các cây đều "nây buồng" là có buồng to, mập mạp? Hiểu thế có đúng không? Ta bàn sau. Tuy nhiên, có một điều thú vị là với từ "tất cả" thì thế kỷ 15 người Việt lại sử dụng từ khác. Từ gì? Ta hãy đọc bài thơ Hoa xuân trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi:
Ba tháng hạ thiên bóng nắng dài,
Thu đông lạnh lẽo cả hòa hai.
Đông phong từ hẹn tin xuân đến,
Đầm ấm nào hoa chẳng tốt tươi.
Câu thơ thứ 2 có từ "cả hòa" hàm nghĩa là tất cả; ngoài ra người ta còn sử dụng cụm từ tương tự là "cả và" - Từ điển Việt-Bồ-La (1651) ghi nhận và giải thích: "Cả và nhà: Hết cả nhà. Cả và thiên hạ: Tất cả mọi người dưới bầu trời".
2. "Cả" còn nghĩa gì nữa? Ta biết lúc Từ Hải gặp Thúy Kiều: "Cùng nhau trông mặt cả cười" là cười lớn, cười to một cách vui vẻ. Tương tự, còn có các cụm từ như "cả ăn cả tiêu" là ăn nhiều tiêu nhiều như trường hợp: "Ông cả ngồi trên sập vàng/ Cả ăn, cả mặc, lại càng cả lo/ Ông bếp ngồi trong xó tro/ Ít ăn, ít mặc, ít lo, ít làm"; "cả sợ" là sợ lắm, "cả mừng" là mừng quá, mừng nhiều…
Vậy "cả" trong câu tục ngữ "Cả cây nây buồng" có hai cách hiểu: 1. Tất cả cây; 2. Nhiều cây đều "nây buồng"?
Nếu hiểu suông đuột, đơn giản như thế, rõ ràng không phù hợp với chức năng của tục ngữ là đúc kết kinh nghiệm nào đó, hoặc bày tỏ quan niệm sống. Hơn nữa, ta thấy cấu trúc của câu này tuân theo mô típ quen thuộc để hình thành câu tục ngữ như "Cây cao bóng cả", "Khôn nhà dại chợ", "Đổi vải lấy giẻ", "Ăn vóc học hay"… Rõ ràng là trong một câu nhưng có hai vế đối tương xứng.
Với câu "Cả cây nây buồng", ta đã hiểu rõ nghĩa của từ "nây", vậy dứt khoát "cả" cũng phải có nghĩa cân xứng. Nếu "nây" là béo mập, mập mạp, đầy đặn thì "cả" trong ngữ cảnh này phải là to, lớn mà ta đã tìm thấy trong các câu như "Cả thuyền to sóng", "Cả vú lấp miệng em", "Cả thèm chóng chán", "Cả tiếng dài hơi"… Có như thế "cả cây" mới đối xứng với "nây buồng".
Câu này, hiểu theo nghĩa bóng, một khi cái gốc vững vàng thì mới dẫn tới kết quả "ngon lành cành đào" - ví như cây phải tươi tốt, khỏe mạnh thì buồng trái mới mập mạp, xum xuê.