Ngày 30/9, Bộ Công Thương cho biết đang hoàn thiện nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, theo hướng trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp trong định giá. Thay vì Nhà nước công bố giá cơ sở, thương nhân đầu mối sẽ tự tính, quyết giá bán lẻ. Như vậy, sắp tới mỗi cây xăng có thể bán một mức giá khác nhau.
Trên thế giới, mô hình này đã được áp dụng tại nhiều nước. Tại Mỹ, số liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) cuối năm 2025 cho thấy giá bán lẻ xăng tại đây được tính toán từ 4 yếu tố. Đó là giá dầu thô (51%), chi phí lọc dầu và lợi nhuận (14%), chi phí phân phối - marketing (gần 18%) và thuế bang, liên bang (gần 17%).
Hiệp hội Các cửa hàng Tiện lợi Quốc gia Mỹ cho biết nước này hiện có khoảng 155.000 trạm xăng. Dù các trạm này có thương hiệu, chúng phần lớn được sở hữu và vận hành bởi các cá nhân được cấp phép bán sản phẩm của thương hiệu đó. Chưa đầy 5% trạm xăng tại nước này do các hãng dầu lớn sở hữu.
Ở Mỹ, giá xăng không do chính phủ hay công ty nào quyết định, mà chủ yếu chịu tác động từ giá dầu thô thế giới. Giá xăng tại các bang khác nhau do khác biệt về thuế, tiêu chuẩn nhiên liệu từng vùng, chi phí vận chuyển, cung - cầu trong khu vực và chi phí vận hành các trạm xăng.
Thuế xăng liên bang là 18,4 cent một gallon (0,48 USD một lít). Trong khi đó, thuế bang dao động lớn, từ 9 cent ở Alaska đến 70 cent ở California. Một số bang còn áp thêm thuế bán hàng và một số địa phương trong bang thu thêm thuế nhiên liệu.
Người dân đổ xăng tại một trạm xăng của Exxon ở Washington tháng 3/2026. Ảnh: Reuters
Thậm chí, giá xăng tại từng cây cũng không giống nhau, do chịu tác động bởi nhiều yếu tố, trong đó có chi phí nhập nhiên liệu, chi phí lao động, vận chuyển, vận hành và thuế. EIA cho biết các trạm xăng chủ yếu là các cơ sở kinh doanh độc lập, mua xăng từ hãng lọc dầu và các công ty kinh doanh xăng dầu để bán lại cho người tiêu dùng. Giá bán còn phản ánh tình hình thị trường địa phương và các yếu tố như vị trí cây xăng hay chiến lược marketing của người chủ.
Ngay cả các cây xăng nằm gần nhau cũng có thể khác nhau về lượng khách, tiền thuê mặt bằng và nguồn cung, từ đó ảnh hưởng đến giá bán. Số lượng và vị trí của các đối thủ cạnh tranh tại địa phương cũng là các yếu tố có tác động.
Viện Dầu mỏ Mỹ (API) khẳng định nước này không có tình trạng các công ty nâng giá hoặc trục lợi trong xung đột. "Giá xăng được quyết định chủ yếu do cung - cầu toàn cầu và giá dầu thô, thay vì bởi bất kỳ công ty riêng lẻ nào", cơ quan này cho biết. Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) cũng thường xuyên thực hiện các cuộc điều tra và kết luận việc thay đổi giá xăng trong nước là do tình hình thị trường, thay vì hành vi thao túng giá trái pháp luật.
Tại Anh, giá xăng dầu phụ thuộc vào nhiều yếu tố, từ giá bán buôn (đã bao gồm giá dầu thô, chi phí lọc dầu, phân phối, tỷ giá), thuế, cạnh tranh tại địa phương, chiến lược định giá của nhà bán lẻ và các yếu tố vùng miền. Cũng như Mỹ, giá nhiên liệu ở Anh không bị chính phủ áp trần hay trực tiếp điều hành, mà chịu tác động từ cạnh tranh trên thị trường.
Mỗi nhà bán lẻ sẽ quyết định giá ở trạm xăng dựa trên chi phí, biên lợi nhuận và cạnh tranh tại địa phương. Việc này khiến kể cả giá tại các trạm ở cùng một khu vực, bán cùng một loại nhiên liệu, cũng có thể rất khác nhau. Ví dụ, ở nơi có nhiều trạm xăng, giá có xu hướng thấp hơn, trong khi các khu vực có ít trạm, giá thường nhỉnh hơn và được điều chỉnh chậm hơn. Sự cạnh tranh thậm chí có tác động lớn hơn cả các yếu tố như thương hiệu hay địa điểm.
Để giúp người dân so sánh giá và đưa ra lựa chọn dễ dàng hơn, Chính phủ Anh áp dụng cơ chế minh bạch giá xăng dầu, với website Fuel Finder. Dịch vụ này giúp các tài xế tìm được nơi bán nhiên liệu rẻ nhất ở gần họ. Các trạm xăng sẽ phải đăng ký với chính quyền và cập nhật giá trong vòng 30 phút sau khi điều chỉnh. Họ cũng phải cập nhật các thông tin của trạm xăng, như tiện ích hay thông tin liên hệ trong vòng 3 ngày sau khi có thay đổi.
Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường Anh (CMA) sẽ điều tra và xử lý việc không tuân thủ nghĩa vụ cập nhật thông tin. Cơ quan này cũng ra báo cáo hàng quý, hàng năm về thị trường nhiên liệu, trong đó có giá bán lẻ, biên lợi nhuận và cạnh tranh trên thị trường.
Website so sánh giá nhiên liệu Fuel Finder của chính phủ Anh. (Ảnh chụp màn hình)
Trong khi đó, giá xăng dầu tại Trung Quốc hiện được kiểm soát theo Quy định Quản lý Giá dầu mỏ năm 2016 của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia (NDRC). Theo cơ chế này, trần giá xăng và dầu diesel được điều chỉnh theo chu kỳ 10 ngày làm việc, căn cứ theo diễn biến giá dầu thô thế giới.
Trên Global Times, Lü Zhichen - Phó giám đốc Trung tâm Giá, Chi phí và Chứng nhận thuộc NDRC, cho biết cơ chế này có 3 đặc điểm chính. Thứ nhất, họ sử dụng một rổ giá dầu thô quốc tế, thay vì một loại duy nhất, để làm tham chiếu.
Thứ hai, mức điều chỉnh được xác định bằng cách so sánh giá bình quân của rổ trong 10 ngày làm việc gần nhất với giá bình quân của chu kỳ trước, thay vì dựa vào biến động ngắn hạn. Cuối cùng, cơ chế cho phép điều tiết theo các ngưỡng giá. Trong một số trường hợp, Chính phủ có thể can thiệp bằng các biện pháp kiểm soát.
Giá xăng, dầu diesel do NDRC công bố là giá bán lẻ tối đa và tính theo tấn. "Giá này được xác định trên cơ sở giá dầu thô quốc tế, đã tính đến chi phí lọc dầu bình quân trong nước, các khoản thuế, chi phí hợp lý về lưu thông và mức lợi nhuận phù hợp", quy định năm 2016 viết.
Sau đó, cơ quan quản lý giá cấp tỉnh sẽ công bố giá trần tại địa phương, quy đổi theo lít. Giá này có thể chênh lệch giữa các khu vực, do chi phí vận chuyển và các yếu tố khác. Doanh nghiệp bán lẻ sản phẩm dầu mỏ được tự quyết định giá bán lẻ cụ thể, miễn là không vượt quá giá bán lẻ tối đa được áp dụng tại địa phương.
Khi có sự cố bất ngờ xảy ra, NDRC cho biết sẽ chỉ đạo các doanh nghiệp dầu khí nhà nước lớn, gồm CNPC, Sinopec và CNOOC, để bảo đảm sản xuất và phân phối đầy đủ các sản phẩm xăng dầu, duy trì nguồn cung thị trường ổn định và thực hiện nghiêm chính sách giá quốc gia.
Các địa phương được yêu cầu siết giám sát, kiểm tra thị trường và xử lý nghiêm việc vi phạm chính sách giá. Người tiêu dùng cũng được cung cấp nền tảng riêng để phản ánh các vi phạm liên quan đến giá nhiên liệu.
Trong khi đó, Malaysia vẫn quy định giá xăng và dầu diesel thống nhất trên cả nước. Chính phủ nước này quản lý trực tiếp giá bán lẻ thông qua Cơ chế Định giá Tự động (APM). APM được thiết kế để Chính phủ theo dõi tác động của giá dầu thô toàn cầu và điều chỉnh giá nhiên liệu nhằm bảo đảm phúc lợi cho người dân.
Theo Cơ quan Thống kê Malaysia, từ tháng 4/2017, giá bán lẻ nhiên liệu tại đây được điều chỉnh hàng tuần. Bộ Tài chính sẽ thông báo các mức giá áp dụng cho từng loại nhiên liệu (có trợ cấp và không trợ cấp), hoặc theo khu vực. Ví dụ, giá diesel được công bố riêng cho bán đảo Malaysia và Sabah, Sarawak, Labuan. Các mức giá này sẽ được áp dụng cố định tại các trạm xăng trên cả nước.
Hà Thu (tổng hợp)