25 năm làm trong ngành công nghiệp hỗ trợ, bà Trương Thị Chí Bình, Phó chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), thừa nhận lực lượng doanh nghiệp Việt trong ngành này thiếu và yếu, khó tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tại Việt Nam.
"Không lý do gì doanh nghiệp toàn cầu đang có chuỗi cung ứng phát triển, lại thay nhà cung ứng 'ruột' bằng đơn vị lạ nội địa", bà Bình nói tại tọa đàm Kết nối doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu do Báo Tài chính - Đầu tư tổ chức ngày 8/10.
Khi vào Việt Nam, doanh nghiệp FDI thường mang theo chuỗi cung ứng sẵn có. Muốn "chen" được vào chuỗi này, doanh nghiệp Việt cần nhiều yếu tố để trở thành "nhà cung ứng thay thế" (alternative supplier). Theo nguyên tắc thị trường, hàng hóa, linh kiện cung ứng có thể cạnh tranh nếu giá rẻ và chất lượng tốt hơn, nhưng hàng trong nước còn chưa thể sánh ngang được với hàng ngoại.
Bà Trương Thị Chí Bình, Phó chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), tại sự kiện ngày 8/10. Ảnh: Báo Tài chính - Đầu tư
Thực tế, thị trường từng có ngoại lệ với ngành công nghiệp xe máy, giúp ngành công nghiệp hỗ trợ Việt Nam xây dựng được nền tảng sản xuất. Lãnh đạo VASI đúc kết chuỗi cung ứng ngoại sẽ "mở" với doanh nghiệp nội khi dung lượng thị trường đủ lớn, và doanh nghiệp FDI hướng tới bán hàng trong nước, thay vì xuất khẩu.
Khi dung lượng thị trường lớn, doanh nghiệp cung ứng có thể đầu tư máy móc, thiết bị và đạt hiệu quả kinh tế theo quy mô. Ví dụ ngành công nghiệp ôtô, tỷ lệ nội địa hóa không như kỳ vọng. Nhiều doanh nghiệp gia nhập với quá nhiều dòng xe khác nhau, dẫn tới tính quy mô của một sản phẩm không đủ cho ngành công nghiệp hỗ trợ phát triển.
Trong khi đó, việc hướng tới thị trường nội địa thúc đẩy doanh nghiệp FDI xây dựng chuỗi cung ứng tại địa phương, nhằm đảm bảo tính just-in-time của ngành sản xuất (cung ứng đúng thời điểm và đủ dùng, thay vì trữ hàng tồn). Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng nội cũng giúp đảm bảo tốc độ giao hàng nhanh chóng và dễ dàng sửa chữa tại chỗ. Với linh kiện cơ khí cồng kềnh, việc xây dựng chuỗi sản xuất tại địa phương sẽ tối ưu hơn nhập khẩu.
Ngược lại, bà Bình cho rằng các tập đoàn FDI hướng tới xuất khẩu toàn cầu, như điện thoại di động, dễ dàng nhập khẩu linh kiện nhỏ và đắt, lắp ráp rồi bán ra nước ngoài. Điều này thu hẹp đáng kể cơ hội tham gia của các nhà cung ứng trong nước.
Thực tế nhiều năm qua, mối liên kết giữa khu vực FDI và trong nước còn lỏng lẻo. Theo bà Bùi Thu Thủy, Phó cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), điều này thể hiện qua tỷ trọng xuất khẩu ngày càng lớn của khu vực ngoại, từ 50% tăng dần lên 60%, rồi hơn 80%. Theo dữ liệu từ Cục Thống kê, tỷ trọng nhập khẩu của FDI cũng áp đảo.
Bà Thủy cho biết tình trạng trên dấy lên mối lo ngại về tính tự chủ của nền kinh tế, khi khu vực FDI phát triển mạnh nhưng có nguy cơ biến thành một "ốc đảo" biệt lập, không lan tỏa giá trị với khu vực trong nước. Nhận ra điểm nghẽn trên, Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị xác định chuyển tư duy thu hút FDI bằng mọi giá sang thu hút có chọn lọc, đồng thời nghiên cứu gắn ưu đãi đặc thù cho dự án vốn ngoại với cam kết chuyển giao công nghệ và bao tiêu, hỗ trợ doanh nghiệp Việt gia nhập chuỗi cung ứng.
Nói với VnExpress, lãnh đạo VASI cho rằng để tăng cường mối liên kết giữa FDI và doanh nghiệp trong nước, cơ quan chức năng cần sớm nghiên cứu "bài toán nhu cầu" của doanh nghiệp ngoại ngay từ khi họ có ý định đầu tư vào Việt Nam. Các thông tin như thị trường đầu ra (trong nước hay xuất khẩu), nhu cầu chuỗi cung ứng nên được công bố rộng rãi với cộng đồng trong nước. Một nhà máy mới cần khoảng 2 năm để đi vào vận hành. Trong khoảng thời gian này, doanh nghiệp nội có thể tranh thủ cơ hội đầu tư, đáp ứng tiêu chuẩn của họ.
"Còn đợi họ vào, chúng ta mới ngồi lại, bàn chuyện phát triển thì đã muộn", Phó chủ tịch VASI nói. Việc "biết trước" đầu bài, nếu được chính phủ hỗ trợ, nhà mua cởi mở, doanh nghiệp nội có cơ hội trở thành "nhà cung ứng thay thế".
Kiến nghị với chính phủ, Phó chủ tịch VASI đề xuất chính sách hỗ trợ tập trung vào mặt bằng và lãi suất, phục vụ hoạt động mua sắm máy móc, xây dựng nhà xưởng.
Theo bà Bình, giá thuê mặt bằng đang ở mức cao, đặc biệt tại các khu công nghiệp tập trung nhiều doanh nghiệp FDI. Đơn cử, mặt bằng quanh Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng được chào thuê ở quanh mức 170 USD mỗi m2, đi xa hơn về Ninh Bình giá vẫn còn tới 90 USD một m2. Bà nhấn mạnh rằng Trung Quốc, Malaysia, chi phí mặt bằng rẻ hơn, thậm chí được Chính phủ hỗ trợ miễn phí nếu dự án có quy mô lớn. Trong khi biên lợi nhuận thấp, lãi vay họ phải chịu hiện là 12% cho kỳ hạn dài 7-10 năm.
Trong bối cảnh năng lực doanh nghiệp nội và nhu cầu khu vực FDI còn nhiều khoảng cách, Phó cục trưởng Đầu tư nước ngoài nhấn mạnh yếu tố "niềm tin". Bà nhắc lại câu chuyện 20 năm Intel vào Việt Nam mới tìm được một nhà cung ứng nội địa là Fab-9. Bà khẳng định chính phủ sẽ giữ vai trò bà đỡ, không để doanh nghiệp "tự bơi".
Hiện cơ quan quản lý đang nghiên cứu dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi, bổ sung, báo cáo Chính phủ để trình Quốc hội. Dự thảo này tập trung vào các định hướng lớn gồm định hình lại bản đồ thu hút đầu tư theo vùng, thiết lập cơ chế ưu đãi mạnh mẽ hơn nhằm khuyến khích doanh nghiệp FDI dành thời gian, nguồn lực để tư vấn, đào tạo kỹ thuật, chuyển giao công nghệ. Những động thái này được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp Việt đủ năng lực tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong khi chờ đợi chính sách, doanh nghiệp trong nước đang tự tạo chuỗi cung ứng, theo định hướng OEM (nhà sản xuất thiết bị gốc) cho khách hàng toàn cầu. Đây là mô hình sản xuất hoàn thiện sản phẩm theo đơn đặt hàng, thay vì chỉ gia công linh kiện. Việc sản xuất sản phẩm cuối giúp họ nắm được khâu nào trong chuỗi cung ứng thì "kéo" doanh nghiệp Việt "chen" vào được.
Theo mô hình này, 3 năm trở lại đây, bà Bình cho biết ngành công nghiệp hỗ trợ nội địa đã có doanh nghiệp lớn, đi từ quy mô nhỏ, với lãnh đạo là kỹ sư cơ khí. Không tiết lộ cụ thể tên doanh nghiệp, nhưng bà Bình cho biết với xuất phát điểm như trên, doanh nghiệp sẽ ưu tiên "anh em" trong nước tham gia chuỗi cung ứng của khách hàng họ, thay vì chọn nhà cung ứng ngoại. VASI đang nỗ lực hình thành 10-20 doanh nghiệp lớn như vậy, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp trong nước rộng cửa vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thủy Trương