Góc nhìn khác từ nhu cầu và nguồn lực
Đồng bằng sông Hồng đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, với hàng triệu người cao tuổi, đồng nghĩa với những nhu cầu chăm sóc và an sinh ngày càng lớn. Nhưng nhìn từ góc độ khác, đây cũng là một nguồn lực không nhỏ về kinh nghiệm, kỹ năng, sức mua và khả năng tiếp tục tạo ra giá trị cho xã hội.
Ngày Quốc tế Người cao tuổi năm nay, 1/10/2026, được Liên hợp quốc kỷ niệm với chủ đề “Kỷ nguyên trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu”. Chủ đề này đặt ra yêu cầu các quốc gia nhìn lại hệ thống y tế, an sinh, thị trường lao động, nhà ở, giáo dục và dịch vụ xã hội để thích ứng với một thế giới con người sống ngày càng lâu hơn.
Tại phường Đông Triều, TP Quảng Ninh, ông Nguyễn Văn Được là một trong những người cao tuổi vẫn lao động sau khi nghỉ hưu. Hình ảnh ông chăm sóc cây cối, duy trì công việc cho thấy một thực tế giản dị: Với nhiều người, tuổi nghỉ hưu không phải là điểm kết thúc của lao động. Có người tiếp tục sản xuất, kinh doanh; có người làm tư vấn, truyền nghề; có người tham gia các hoạt động cộng đồng. Công việc đem lại thu nhập, nhưng quan trọng không kém là giúp họ duy trì sự chủ động, giao tiếp xã hội và cảm giác được đóng góp.
Vấn đề không phải là kéo dài thời gian làm việc bằng mọi giá, mà là tạo ra những công việc phù hợp với tuổi tác, sức khỏe và năng lực. Đó có thể là công việc bán thời gian, tư vấn, cố vấn, đào tạo, truyền nghề hoặc làm việc theo dự án.
TS Trương Xuân Cừ, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng, kinh tế bạc được hình thành từ ba trụ cột: Nhu cầu tiêu dùng của khoảng 17 triệu người cao tuổi; nhu cầu chăm sóc về y tế, sức khỏe, tinh thần; và vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tham gia phát triển kinh tế.
Như vậy, kinh tế bạc không đơn giản là sản xuất những sản phẩm “dành cho người già”. Đó là một hệ sinh thái gồm chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, nhà ở thân thiện với người cao tuổi, thiết bị hỗ trợ, công nghệ số, bảo hiểm, tài chính, du lịch, văn hóa, giải trí và các dịch vụ xã hội. Đáng chú ý, người cao tuổi không chỉ là người tiêu dùng. Họ còn có thể là người sản xuất, cung cấp dịch vụ, truyền nghề, khởi nghiệp và tạo ra giá trị cộng đồng.
Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện có khoảng 300 cơ sở chăm sóc người cao tuổi; kinh tế bạc được ước tính chiếm khoảng 10% GDP. Tuy nhiên, thị trường còn phân tán, thiếu khung chính sách đồng bộ và hệ thống chăm sóc chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu.
Đồng bằng sông Hồng có nhiều điều kiện để phát triển thị trường này. Đây là vùng tập trung đông dân cư, có các đô thị lớn, hệ thống bệnh viện, trường đại học, cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và mạng lưới làng nghề. Những lợi thế ấy tạo không gian để phát triển cả việc làm cho người cao tuổi lẫn các sản phẩm, dịch vụ phục vụ nhóm dân số này.
Từ chăm sóc sang phát huy vai trò
Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh yêu cầu: Chuyển mạnh tư duy từ chăm sóc sang kết hợp “bảo vệ, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi”. Đồng thời, Chính phủ định hướng phát triển hệ sinh thái kinh tế bạc, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh, truyền nghề, tư vấn và cống hiến.
Định hướng ấy cũng phù hợp với thông điệp của Liên hợp quốc trong Ngày Quốc tế Người cao tuổi năm nay: “Cổ tức tuổi thọ” chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người có cơ hội sống khỏe, được làm việc, học tập, tham gia xã hội và sống có phẩm giá.
Với Đồng bằng sông Hồng, bài toán đang được đặt ra, vì thế, không chỉ là xây thêm cơ sở chăm sóc hay tăng các chính sách trợ giúp. Cần phát triển việc làm linh hoạt; khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động lớn tuổi; đào tạo kỹ năng số; mở rộng y tế lão khoa và chăm sóc dài hạn; đồng thời thiết kế những sản phẩm, dịch vụ phù hợp với nhu cầu của một xã hội ngày càng nhiều người cao tuổi.
GS, TS Giang Thanh Long (Viện trưởng Chính sách công và Quản lý) khẳng định: “Quan trọng hơn cả vẫn là thay đổi cách nhìn. Một người 65 tuổi không nhất thiết phải được nhìn trước hết như một người cần trợ giúp. Họ có thể là một chuyên gia, một người lao động, một chủ doanh nghiệp, một nghệ nhân, một người tiêu dùng hoặc một người truyền kinh nghiệm cho thế hệ trẻ”.
TS Trương Xuân Cừ cho rằng: “Già hóa dân số không chỉ đặt ra câu hỏi xã hội sẽ phải chăm sóc bao nhiêu người cao tuổi. Câu hỏi lớn hơn là xã hội sẽ tạo ra bao nhiêu cơ hội để những người ấy tiếp tục sống khỏe, sống chủ động và tạo ra giá trị. Nếu làm được điều đó, những năm sống thêm không chỉ là những năm cần bảo đảm an sinh. Đó còn có thể là những năm tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế”.
“Kỷ nguyên trường thọ” vì thế không chỉ là câu chuyện sống lâu hơn. Đó còn là câu chuyện thiết kế lại xã hội để nhóm người cao tuổi có cơ hội đồng hành cùng sự phát triển.
Theo Cục Thống kê, dân số trung bình của Việt Nam năm 2025 đạt 102,3 triệu người. Trong đó, nhóm từ 60 tuổi trở lên chiếm 14,5%. Tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi. Còn theo báo cáo cập nhật của Hội Người cao tuổi Việt Nam, cả nước hiện có gần 17 triệu người cao tuổi, dự báo đến năm 2030 khoảng 18 triệu người.
Già hóa dân số
Để người cao tuổi sống vui - khỏe - có ích
Thí điểm mô hình chăm sóc bán trú
Minh Tâm