' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Tổng thống Mỹ Donald Trump (Ảnh: Reuters).
Gia tăng sức ép chưa từng có
Gần 6 tháng sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt mục tiêu nhanh chóng giành chiến thắng trước Iran, cuộc xung đột dường như đang rơi vào thế bế tắc. Triển vọng về việc Mỹ giành chiến thắng quân sự hoặc đạt được một thỏa thuận thông qua đàm phán ngày càng trở nên không rõ ràng.
Để phá vỡ thế bế tắc, ông Trump đã cam kết tiến hành một cuộc "chiến tranh kinh tế" với Iran, cảnh báo các quốc gia làm ăn với Tehran có thể đối mặt với hậu quả.
Tuy nhiên, Iran từ lâu đã phải chịu các lệnh trừng phạt và cho đến nay vẫn cho thấy khả năng chấp nhận tổn thất, đồng thời thích ứng với sức ép kinh tế và quân sự khổng lồ khi xung đột kéo dài.
Câu hỏi then chốt đối với Mỹ là liệu các biện pháp trừng phạt bổ sung có hiệu quả trong khi những chiến lược khác chưa khiến Iran lung lay?
Cơ chế cụ thể của chiến dịch gây sức ép kinh tế mới của Mỹ vẫn chưa rõ ràng. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết ông sẽ công bố các biện pháp này trong một cuộc họp báo ngày 24/8.
Tuy nhiên, trong một cuộc phỏng vấn với CNBC, ông Bessent nói rõ rằng Mỹ sẵn sàng hành động chống lại các quốc gia mà Washington cho rằng đang giúp Iran duy trì nguồn sống.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance mô tả các biện pháp trừng phạt là một “giai đoạn mới” của cuộc xung đột, trong đó sức ép kinh tế là công cụ “hiệu quả nhất” mà Washington có thể sử dụng.
“Họ sẽ cố gây sức ép kinh tế với chúng ta, nhưng điều đúng trong vài tuần qua là họ đã phải chịu sức ép lớn hơn nhiều so với chúng ta. Chúng ta sẽ tiếp tục duy trì điều đó vì chúng ta cho rằng đây là cách tốt nhất để cuối cùng đạt được mục tiêu cuối cùng", ông Vance nói.
Iran đã phải chịu các lệnh trừng phạt đáng kể của Mỹ gần như ngay từ khi Cộng hòa Hồi giáo được thành lập vào năm 1979.
Sức ép kinh tế gia tăng sau khi chính quyền ông Trump ở nhiệm kỳ đầu tiên rút khỏi Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA), thỏa thuận năm 2015 giữa Iran và các cường quốc nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Tehran.
Trong cuộc xung đột hiện nay, chính phủ Mỹ cũng đã công bố Chiến dịch Economic Fury (Cơn thịnh nộ kinh tế) nhằm gây sức ép kinh tế gồm 2 mũi, kết hợp các lệnh trừng phạt do Bộ Tài chính Mỹ điều phối nhằm vào các dòng tiền của Iran với một cuộc phong tỏa hải quân nhằm vào các cảng của Tehran.
Khả năng thích ứng của Iran
Imran Bayoumi, chuyên gia địa chiến lược tại Hội đồng Đại Tây Dương ở Washington, nói rằng tuyên bố mới nhiều khả năng là kết quả của việc các biện pháp trước đó của Mỹ chưa làm Iran lung lay như kỳ vọng.
Theo chuyên gia này, đây là một công cụ khác của Mỹ, nhưng chưa rõ ràng về cách thực thi.
Michael Parker, người có 8 năm làm việc tại Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC), cho rằng chiến lược mới nhiều khả năng nhằm “mở rộng bán kính tác động kinh tế” của các lệnh trừng phạt bằng cách nhắm vào những nước thứ 3 vẫn giao thương với Iran nhưng có nền kinh tế phụ thuộc vào đồng USD.
“Cho đến nay, Mỹ phần lớn sử dụng nguy cơ áp đặt các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức tài chính nước ngoài để khuyến khích họ tuân thủ chính sách trừng phạt", ông nói.
Iran sẽ phản ứng thế nào trước những động thái này vẫn chưa rõ, nhưng các chuyên gia về trừng phạt cho rằng Tehran cho đến nay đã tỏ ra rất thành thạo trong việc sử dụng các kênh không chính thức để né tránh trừng phạt, chẳng hạn như các tàu thuộc “hạm đội bóng tối” vận chuyển dầu hoặc thành lập các công ty thương mại mới không nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ.
“Bạn liên tục thấy những cái tên mới xuất hiện, bởi Iran thích ứng rất nhanh. Bất kể đối thủ áp đặt lệnh trừng phạt nào, họ cũng tìm ra một con đường mới để né tránh", Mohammed Hammouda, giám đốc phụ trách kiểm soát xuất khẩu và trừng phạt tại Sở giao dịch chứng khoán London (Anh), nhận định.
Ông nói thêm rằng những biện pháp đối phó của Iran thường khiến các cơ quan chịu trách nhiệm thực thi lệnh trừng phạt phải chạy theo để bắt kịp.
“Các biện pháp trừng phạt đều nằm trên giấy tờ, nhưng phần việc khó khăn nằm ở phía sau”, ông Hammouda nói, nhấn mạnh khả năng liên tục thích ứng của Iran.
Hiệu quả của các biện pháp trừng phạt mới nhất phần lớn sẽ phụ thuộc vào phản ứng của những quốc gia vẫn làm ăn với Iran, trong đó có cả đối thủ lẫn đồng minh của Mỹ.
Ông Parker cho rằng sức mạnh của các biện pháp trừng phạt “chỉ mạnh đến mức” mà các quốc gia bị nhắm tới sẵn sàng tuân thủ các mục tiêu trong chính sách đối ngoại của Mỹ hoặc chấp nhận nguy cơ phải chịu những biện pháp trừng phạt với các giao dịch thương mại liên quan đến đồng USD.
Một số chuyên gia đặt câu hỏi liệu sự sẵn sàng đó hiện có còn tồn tại hay không, khi một số đối thủ của Mỹ đã tìm cách điều chỉnh chiến lược để bảo vệ lợi ích riêng của mình trong thời gian qua.
“Điểm cốt lõi là đây chỉ là một công cụ khác. Nhưng câu hỏi lớn hơn vẫn là chiến lược tổng thể. Nếu không có chiến lược đó, tôi không chắc biện pháp này sẽ tạo ra bất kỳ thay đổi nào về lâu dài", ông Bayoumi nói.