Từ ngày 15/10 tới, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù của Nghị quyết số 29/2026/QH16 đối với vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực đồng thời nhằm tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, kéo dài chính thức được thi hành.
Nghị quyết mở ra cơ chế đặc thù xử lý vi phạm pháp luật về đất đai, trong đó mức độ khắc phục hậu quả có thể quyết định nhiều hệ quả pháp lý. Nhưng đây không phải là cơ chế “xóa tội” tự động. Mọi trường hợp đều phải đáp ứng đúng điều kiện, đúng đối tượng và có đủ căn cứ theo Nghị quyết.
Nghị quyết sẽ không mặc nhiên miễn trách nhiệm hình sự mà chỉ khi vụ việc thuộc trường hợp được áp dụng cơ chế đặc thù của Nghị quyết 29 mà người thực hiện hành vi vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì Tòa án mới xem xét áp dụng nếu có đủ căn cứ.
Một người thực hiện nhiều hành vi thì chỉ hành vi vi phạm pháp luật về đất đai mới được xem xét; hành vi khác vẫn xử lý theo pháp luật. Trong vụ án có nhiều bị can, bị cáo, cũng chỉ người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai mới thuộc diện áp dụng.
Theo Nghị quyết, Tòa án phải căn cứ vào các văn bản, tài liệu cụ thể khi xem xét đình chỉ. Trong đó phải xác định vụ án, vụ việc là vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng, xảy ra trước ngày 1/8/2024; đồng thời phải xác định có hay không có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước và nếu có thì phải xác định cụ thể hậu quả thiệt hại.
Đối với trường hợp cần tạo điều kiện khắc phục hậu quả, Nghị quyết còn yêu cầu chứng minh khả năng, phương án và điều kiện khắc phục. Bản giải trình phải làm rõ nguyên nhân khách quan; bản cam kết phải kèm tài liệu chứng minh khả năng, phương án, lộ trình, biện pháp và thời hạn hoàn thành.
Nghị quyết cũng quy định mức giảm hình phạt gắn với tỷ lệ khắc phục hậu quả. Khắc phục đến 1/4 hậu quả có thể được giảm tối đa 1/4 mức hình phạt; trên 1/4 đến 1/2 có thể giảm tối đa 1/2; trên 1/2 đến 3/4 có thể giảm tối đa 2/3; trên 3/4 đến dưới toàn bộ có thể giảm tối đa 4/5 mức hình phạt.
Ở giai đoạn thi hành án, người đã có bản án cũng có thể được xem xét hoãn, tạm đình chỉ, miễn chấp hành hình phạt hoặc giảm phần hình phạt còn lại nếu đáp ứng các điều kiện tương ứng. Ngược lại, người có khả năng, điều kiện khắc phục nhưng không khắc phục thì không được giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế này.
Nghị quyết 04 thể hiện chính sách xử lý đặc thù đối với một nhóm vi phạm đất đai nhất định, lấy hậu quả, mức độ khắc phục và hiệu quả kinh tế-xã hội làm những yếu tố quan trọng trong quá trình xem xét.
Các Tòa án khẩn trương rà soát các bản án có vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng xảy ra trước ngày 1/8/2024 để thực hiện hiệu quả Nghị quyết 29.
H.N