Sự phát triển bùng nổ của khoa học-công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra cơ hội to lớn để các nước thúc đẩy tăng trưởng kinh tế-xã hội, song cũng là yếu tố làm nới rộng khoảng cách phát triển và tình trạng bất bình đẳng trên thế giới. Để giải quyết thách thức này, Nhóm Ngân hàng Thế giới (WBG) vừa công bố chiến lược kỹ thuật số đầu tiên, với mục tiêu hỗ trợ các nước đang phát triển tháo gỡ rào cản, mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ.
Thế giới đang bước vào giai đoạn khoa học-công nghệ, nhất là AI, trở thành một “con át chủ bài” quyết định năng lực cạnh tranh cũng như vị thế của một quốc gia trên bản đồ kinh tế, địa chiến lược toàn cầu. Tuy nhiên, dù cuộc cách mạng AI mang đến cơ hội cho tất cả các nước nhưng không phải quốc gia nào cũng nắm bắt được những cơ hội quý giá đó.
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), làn sóng đầu tư vào AI đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa các nền kinh tế. Trong khi Mỹ cùng một số trung tâm sản xuất chip tại châu Á hưởng lợi từ xu thế đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ, thì nhiều nước lại đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau trên đường đua khốc liệt này.
Sự chênh lệch về cơ sở hạ tầng, khả năng tiếp cận, sử dụng công nghệ thông tin và internet được cho là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng phân hóa rõ rệt nêu trên. Hiện tỷ lệ dân số sử dụng internet tại các nước thu nhập thấp chỉ đạt 23%, trong khi con số này ở nhóm nước thu nhập cao lên tới 94%. Tại nhiều nước châu Phi, dù sống trong khu vực được phủ sóng mạng, người dân vẫn không thể tiếp cận internet do không có điều kiện mua điện thoại thông minh, gói dữ liệu hoặc thiếu kỹ năng cơ bản về công nghệ.
Bên cạnh đó, bức tranh phát triển AI cũng chia làm hai cực đối lập. Trong khi các hệ thống AI tiên tiến nhất hiện nay được xây dựng bởi một số ít quốc gia và tập đoàn công nghệ lớn, thì nhiều nền kinh tế khác chưa thể sử dụng AI một cách hiệu quả do thiếu điện lưới, hạ tầng internet, dữ liệu, kỹ năng và thể chế cần thiết.
Những nước tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ cao không chỉ nắm giữ lợi thế trong thu hút đầu tư, tăng cường năng lực sản xuất, mà còn có khả năng kiến tạo tiêu chuẩn về công nghệ toàn cầu trong tương lai. Ngược lại, những nước chủ yếu gia công hoặc tiêu thụ sản phẩm AI có nguy cơ phụ thuộc vào nền tảng, dữ liệu và công nghệ từ bên ngoài.
Nếu không có giải pháp tháo gỡ những “nút thắt” về cơ sở hạ tầng, đồng thời thu hẹp sự chênh lệch trong phát triển công nghệ giữa các nước, thế giới có thể đối mặt nguy cơ bất bình đẳng ngày càng sâu sắc, qua đó đảo ngược thành quả đã đạt được trong những thập niên qua.
Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva cảnh báo, sự bùng nổ của AI đang nhanh chóng trở thành động lực thúc đẩy kinh tế toàn cầu, song đồng thời làm gia tăng hố sâu khoảng cách khi một số quốc gia không bắt kịp tốc độ phát triển của khoa học-công nghệ.
Trong bối cảnh đó, một vấn đề cấp thiết được đặt ra: Làm sao để sự phát triển nhanh chóng của công nghệ không dựng thêm những “bức tường” ngăn cách thế giới? Để trả lời cho câu hỏi này, chiến lược số WBG vừa công bố đề ra giải pháp giúp các nước đang phát triển mở rộng kết nối internet, giảm chi phí thiết bị và dữ liệu, phát triển dịch vụ và kỹ năng số, đồng thời xây dựng nền tảng sẵn sàng đón nhận cơ hội AI mang lại.
Chiến lược xác định công nghệ kỹ thuật số là phương tiện để cải thiện năng suất, mở rộng việc làm trong lĩnh vực cơ sở hạ tầng, năng lượng, nông nghiệp, chăm sóc sức khỏe, du lịch và sản xuất. Giới phân tích kỳ vọng, sáng kiến của WBG sẽ trao phương tiện cần thiết giúp các nước đang phát triển tự tin “vươn khơi”, gia nhập dòng chảy công nghệ toàn cầu.
Theo giới phân tích, nếu hành động ngay từ bây giờ, AI có thể giúp các nước đang phát triển rút ngắn chặng đường phát triển cả trăm năm xuống chỉ còn một thập niên. Phó Chủ tịch cấp cao kiêm Chuyên gia kinh tế trưởng của WBG Indermit Gill cho biết, các nền kinh tế đang phát triển không cần đến mô hình khổng lồ hay trung tâm dữ liệu lớn để gặt hái lợi ích từ AI. Bằng cách sử dụng công cụ AI nhỏ, chi phí thấp phù hợp với nhu cầu, các nước có thể mang lại dịch vụ chăm sóc y tế, giáo dục, tư pháp... tốt hơn cho hàng triệu người dân. Tuy nhiên, điều này chỉ đạt được nếu thế giới nhanh chóng hành động nhằm xóa bỏ rào cản về năng lượng, hạ tầng kết nối và kỹ năng sử dụng công nghệ, qua đó thu hẹp “khoảng cách số” giữa các nước.
NGUYỄN HÀ