Chiến dịch “Làm sạch mã số thuế - Tháo gỡ điểm nghẽn trong kinh doanh” được ngành thuế triển khai thời gian qua là chủ trương cần thiết, nhằm chuẩn hóa dữ liệu, tăng tính minh bạch và ngăn chặn các hành vi gian lận, trốn thuế.
Tuy nhiên, quá trình rà soát cũng làm bộc lộ những vướng mắc kéo dài trong thủ tục chấm dứt hoạt động doanh nghiệp. Đặc biệt, với những doanh nghiệp đã ngừng kinh doanh từ nhiều năm trước, không còn doanh thu, không phát sinh hóa đơn hay số thuế phải nộp nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể, việc xử lý các nghĩa vụ kê khai, hồ sơ tồn đọng và khoản phạt hành chính có thể trở thành gánh nặng lớn về thời gian, chi phí.
Trong cuộc trao đổi với Dân trí, ông Marc Kramer, Giảng viên cao cấp về Khởi nghiệp tại VinUniversity, người từng thành lập gần 30 công ty, chia sẻ góc nhìn về di sản của doanh nghiệp thất bại, những giới hạn của sự khoan dung và ba cải cách nhằm tạo cơ hội thứ hai cho người kinh doanh.
Ông Marc Kramer, chuyên gia khởi nghiệp (Ảnh: KM).
Thưa ông, khi một doanh nghiệp đóng cửa, chúng ta có đang quá chú ý đến tổn thất trước mắt mà bỏ qua giá trị họ từng tạo ra?
- Đúng vậy. Khi công ty đóng cửa, người ta thấy việc làm biến mất, các khoản nợ còn lại. Nhưng đóng cửa không đồng nghĩa mất sạch giá trị. Trong thời gian hoạt động, doanh nghiệp từng trả lương, đóng thuế, mua hàng, đào tạo nhân viên và thử nghiệm ý tưởng mới.
Hãy hình dung công ty sử dụng 30 lao động trong sáu năm. Người lao động có thu nhập, nhà cung cấp có đơn hàng, nhân viên tích lũy kỹ năng. Những đóng góp ấy không biến mất. Tôi muốn đánh giá cả vòng đời doanh nghiệp, không chỉ ngày cuối cùng.
Tôi từng lập gần 30 công ty. Pháp nhân có thể thất bại nhưng kinh nghiệm vẫn tồn tại: nhân viên mang kỹ năng sang nơi khác, người sáng lập hiểu khách hàng, nhà cung cấp nâng cao năng lực, nhà đầu tư hiểu thị trường. Một ý tưởng đôi khi phải điều chỉnh vài lần mới thành công. Có trường hợp chính ý tưởng ấy xuất hiện trở lại dưới sự điều hành khác, trong một công ty thích hợp hơn.
Vì thế, cần phân biệt thất bại của một pháp nhân với sự phá hủy giá trị kinh tế. Một công ty có thể biến mất nhưng phần lớn kiến thức, vốn con người và các mối quan hệ vẫn ở lại. Câu hỏi không chỉ là bao nhiêu công ty thất bại, mà nền kinh tế đã học được gì và có thể tái sử dụng nguồn lực nhanh đến đâu.
Một nền kinh tế muốn đổi mới sáng tạo nên chấp nhận doanh nghiệp thất bại ra sao? Đâu là ranh giới giữa sự khoan dung và trách nhiệm?
- Không thể vừa muốn đổi mới sáng tạo vừa kỳ vọng mọi thử nghiệm thành công. Thất bại phần nào là cái giá để tìm ra điều hiệu quả, nhưng không phải điều đáng ca ngợi.
Ở Việt Nam, ông Nguyễn Việt Hòa trải qua thất bại kinh doanh và khó khăn do đầu tư bất động sản trước khi xây dựng YODY; ông Nguyễn Lâm Viên từng gần như mất tất cả rồi gây dựng lại Vinamit; ông Phạm Chí Nhu thất bại với startup thời trang trước khi lập Coolmate năm 2019. Con đường thành công hiếm khi thẳng tắp.
Nhưng phải phân biệt thất bại thiện chí với gian lận, giấu tài sản, trốn thuế hay cố tình không thực hiện nghĩa vụ. Việc người sáng lập tiêu tiền vô trách nhiệm cũng làm nhà đầu tư thất vọng.
Ranh giới phải dựa vào hành vi, không chỉ kết quả. Không nên trừng phạt chỉ vì thất bại, nhưng phải xử lý sự thiếu trung thực hay phạm pháp. Hệ sinh thái cần khoan dung với sai lầm trung thực nhưng đòi hỏi tính chính trực. Người khởi nghiệp cũng cần biết tìm trợ giúp.
Cửa hàng trên phố Chùa Bộc, Hà Nội (Ảnh: M.Q)
Ông coi con người là di sản của các startup (dự án khởi nghiệp). Điều đó có ý nghĩa gì trong vấn đề bảo vệ việc làm?
- Con người là tài sản quý của startup. Nhân viên học cách giải quyết vấn đề với nguồn lực hạn chế, làm nhiều việc, tiếp xúc khách hàng, áp dụng công nghệ và quyết định trong điều kiện bất định. Kỹ năng ấy không mất khi công ty đóng cửa.
Người từ startup thất bại có thể mang kiến thức sang doanh nghiệp lớn, gia nhập startup khác hoặc tự khởi nghiệp, tránh sai lầm từng chứng kiến. Tôi coi khởi nghiệp là giáo dục thực hành của nền kinh tế: học qua làm, thử nghiệm, nhận phản hồi và cải thiện. Việt Nam hưởng lợi khi tri thức dịch chuyển nhanh thay vì bị cản bởi kỳ thị hay thủ tục hành chính. Đó cũng là lý do tôi chú trọng các phương pháp dạy khởi nghiệp qua trải nghiệm thực tế cho sinh viên.
Bảo vệ người lao động không có nghĩa giữ mọi công ty tồn tại. Duy trì doanh nghiệp không hiệu quả khiến vốn, nhân viên và năng lực quản lý mắc kẹt, thay vì chuyển sang nơi tạo ra giá trị lớn hơn.
Mục tiêu không phải ngăn mọi vụ đóng cửa, mà tạo dòng chảy gia nhập, tăng trưởng, rời thị trường có trách nhiệm và tái gia nhập. Cần hỗ trợ công ty triển vọng, giúp lao động tìm việc mới, để doanh nhân thử lại. Hãy đánh giá sức sống hệ sinh thái thay vì chỉ tỷ lệ sống sót.
Vì sao việc đóng cửa doanh nghiệp cũng cần được tạo thuận lợi? Ông đánh giá thế nào về những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng vẫn còn trên giấy tờ và các khoản phạt thuế?
- Đóng cửa có trách nhiệm cũng quan trọng như thành lập doanh nghiệp. Người khởi nghiệp tính cả lợi ích và hậu quả. Nếu thất bại trung thực khiến họ mắc kẹt nhiều năm trong thủ tục, chi phí, đó là rào cản gia nhập ẩn. Nền kinh tế khởi nghiệp mạnh cần cả cửa vào và cửa ra thuận lợi.
Không phải mọi doanh nghiệp “chết trên thực tế nhưng sống trên giấy tờ” đều vô trách nhiệm. Một số vi phạm phải chịu trách nhiệm, nhưng cần xem thủ tục có quá phức tạp, chậm, tốn kém hay không. Với công ty hết doanh thu, tài sản, chi phí không tương xứng có thể khiến họ trì hoãn. Một quy trình rõ ràng và khả thi còn giúp nhà đầu tư nước ngoài yên tâm hơn khi cân nhắc thị trường.
Phạt thuế là cần thiết nhưng phải tương xứng. Cố tình giấu thu nhập khác với chậm hồ sơ sau khi ngừng hoạt động. Cần xem số thuế chưa nộp, dấu hiệu gian lận, tình trạng kinh doanh, nỗ lực tuân thủ và nguyên nhân chậm trễ. Người kinh doanh trung thực cần lộ trình xử lý hồ sơ và mức phạt phù hợp.
Mục tiêu là đưa mọi người trở lại tuân thủ quy định của pháp luật, nhưng cũng không tạo gánh nặng đến mức việc tuân thủ càng khó xảy ra. Thủ tục số đơn giản, hướng dẫn rõ ràng, phối hợp giữa cơ quan quản lý và thời hạn hợp lý sẽ giúp giải quyết vấn đề.
Theo chuyên gia, khi xử lý doanh nghiệp đóng cửa cần phân biệt sai sót hành chính với trốn thuế, gian lận, giấu tài sản (Ảnh: DT).
Nếu chỉ đề xuất ba cải cách để tạo “cơ hội thứ hai” thực chất cho doanh nhân Việt Nam, ông sẽ chọn gì?
- Thứ nhất, giải thể nhanh, trực tuyến, có thời hạn rõ cho công ty đã ngừng hoạt động, không còn tài sản, lao động, nghĩa vụ thuế hay tranh chấp chủ nợ. Doanh nhân đáp ứng điều kiện cần biết thời gian hoàn tất.
Nhanh không có nghĩa miễn trách nhiệm: phải công khai tài sản, khoản nợ, thanh toán cho lao động, đối chiếu thuế, thông báo chủ nợ và có thời gian phản đối. Khai báo gian dối bị xử lý; hồ sơ tranh chấp hoặc nghi gian lận phải kiểm tra kỹ. Trường hợp rủi ro thấp có thủ tục đơn giản, rủi ro cao phải giám sát chặt. Cơ quan chức năng vẫn cần quyền điều tra và xử lý nếu phát hiện dấu hiệu chuyển tài sản hoặc khai báo sai.
Thứ hai, xử phạt tương xứng; phân biệt sai sót hành chính với trốn thuế, gian lận, giấu tài sản. Kỷ luật thị trường cần pháp luật đáng tin cậy, xử đúng đối tượng.
Thứ ba, tạo cơ hội thứ hai: doanh nhân đã công khai tình trạng, hoàn thành nghĩa vụ và đóng cửa đúng luật phải được làm lại, không vướng kỳ thị hay hạn chế hành chính không cần thiết.
Tôi đã làm việc nhiều năm với doanh nhân, nhà đầu tư và sinh viên; thành công hiếm khi là đường thẳng. Đừng ca ngợi sự vô trách nhiệm, nhưng hãy tôn trọng người biết tính toán rủi ro, học từ thất bại, nhận trách nhiệm và thử lại. Thất bại trung thực cần trở thành kinh nghiệm, không phải nhãn gắn vĩnh viễn lên con người.
Xin cảm ơn ông.