Nhiều năm qua, cây xanh, đặc biệt là các cổ thụ, liên tục gãy nhánh, bật gốc trong mưa giông, đe dọa người đi đường tại các tuyến phố trung tâm TP HCM. Gần nhất, tối 18/9, nhánh cây dầu gãy từ độ cao hơn chục mét rơi trúng người đàn ông 59 tuổi, nạn nhân tử vong trên đường An Dương Vương.
Trước đó, nhiều vụ cây xanh gãy đổ cũng gây thương vong. Năm 2023, cây me lớn trong khuôn viên trường THPT Trần Văn Ơn (quận 1 cũ) bật gốc, đè 6 người bị thương. Trong tháng 8-9/2024, hai cổ thụ gãy nhánh tại công viên Tao Đàn (quận 1 cũ) và đường An Dương Vương (quận 5 cũ) làm ba người tử vong. Năm 2025, cây bồ đề cao 20 m ngã trúng người đàn ông đang lái xe máy trên đường Lê Hồng Phong, nạn nhân bị chấn thương cổ, cột sống.
Nhánh cây dầu bị gãy rơi xuống từ độ cao hơn chục mét khiến người đàn ông tử vong, tối 18/9. Ảnh: Đình Văn
Theo Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật, trên các tuyến đường trung tâm TP HCM hiện có khoảng 8.000 cổ thụ cao 20-50 m. Nhóm này được xếp vào cây xanh loại 3, gồm những cây cao từ 12 m, đường kính thân từ 50 cm trở lên. Các loài phổ biến là sao đen, dầu, xà cừ (sọ khỉ) và me tây.
Trên các tuyến Trương Định, Pasteur, Mạc Đĩnh Chi, Trần Quang Khải, An Dương Vương..., nhiều cây đã được trồng từ hơn 50 năm trước. Hàng cổ thụ cao vút, tán lá sum suê, tạo bóng mát là nét đặc trưng của đường phố nội đô. Tuy nhiên, khi cây phát sinh khiếm khuyết, sâu bệnh hoặc nhánh yếu, việc phát hiện và đánh giá nguy cơ không đơn giản.
Ông Lê Văn Tấn, Phó giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật, Sở Xây dựng TP HCM, cho biết ở nhóm cây lâu năm, rễ hoặc bên trong các nhánh lớn có thể bị ảnh hưởng trong quá trình đô thị hóa, thi công vỉa hè hoặc xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật ngầm, khiến cây suy yếu dần.
Bằng các phương pháp kiểm tra chuyên ngành, siêu âm, đơn vị chăm sóc cây có thể phát hiện những vị trí bị sâu, bọng. Tuy nhiên, thiết bị chưa thể xác định chính xác tình trạng rễ mục, cũng như những rễ còn sống hay đã chết để dự đoán nguy cơ cây nghiêng, bật gốc.
Với phần nhánh và tán cây, việc kiểm soát rủi ro còn khó khăn hơn. Theo ông Tấn, tình trạng tét nhánh hiếm khi xuất phát từ phần gỗ bị bọng, rỗng mà nguy cơ chủ yếu nằm ở các vị trí liên kết giữa thân với nhánh hoặc giữa nhánh lớn với nhánh nhỏ.
Ở cây lâu năm, khả năng phát triển và cung cấp dinh dưỡng giảm, khiến các điểm liên kết giữa thân và nhánh, hoặc giữa các nhánh, có thể yếu dần. Thiết bị siêu âm cũng chưa thể chẩn đoán chính xác các điểm liên kết này còn chắc chắn hay đã suy yếu.
Do vậy những vị trí liên kết yếu ở cây già cỗi có thể bị tét khi gặp giông lốc, gió mạnh vặn xoắn, khiến nhánh lớn lìa khỏi thân, rơi từ độ cao lớn, tiềm ẩn nguy hiểm cho người đi đường.
Lập bản đồ số quản lý cổ thụ
Ở góc độ chuyên gia, TS Đinh Quang Diệp, Hội Khoa học kỹ thuật lâm nghiệp Việt Nam, cho rằng việc rà soát cổ thụ tại TP HCM hiện vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và quan sát trực quan.
Hàng cổ thụ được trồng hơn 50 năm trước trên đường An Dương Vương, phường Chợ Quán (quận 5 cũ) có nhiều nhánh lớn chìa ra đường. Ảnh: Đình Văn
Một số tuyến đường như An Dương Vương, Trần Quang Khải, khu vực quanh công viên Tao Đàn có nhiều cây dầu được trồng từ trước năm 1975, thường cao từ 30 m trở lên, gây khó khăn cho việc kiểm tra tổng thể do thiếu phương tiện.
Theo TS Diệp, cây lâu năm tại TP HCM dù được đánh mã số trên thân nhưng việc quản lý hiện mới dừng ở xác định vị trí, kích thước, chưa có hồ sơ chi tiết cho từng cây để đánh giá đầy đủ tình trạng.
Từ đó, ông đề xuất cơ quan chức năng xây dựng bản đồ số hóa cổ thụ theo từng loại cây, tuyến đường và khu vực. Mỗi cây cần được lập hồ sơ, kiểm tra định kỳ về tình trạng thân, bộ rễ, cành nhánh.
"Cây sẽ được kiểm tra hiện trạng định kỳ về tình trạng, bộ rễ, cành nhánh; nếu không đạt tiêu chí thì loại bỏ hoặc tỉa bớt nhánh để phòng ngừa sự cố", TS Diệp nói.
Ông dẫn chứng Singapore và Trung Quốc đã định hình cây xanh đường phố theo hướng kiểm soát chiều cao, tán lá ngay từ khi trồng. Cành nhánh được cắt tỉa theo chu kỳ để cây phát triển trong giới hạn nhất định. Gần đây, một số nước còn ứng dụng AI để quản lý chi tiết từng cây.
Hàng cây ở vòng xoay Hồ Con Rùa được cắt tỉa phòng ngã đổ, hồi năm 2024. Ảnh: Đình Văn
Về quản lý cây xanh, ông Lê Văn Tấn cho biết thành phố đã định hướng lựa chọn loài cây phù hợp, khống chế chiều cao từ đầu ở mức khoảng 10-15 m để thuận tiện chăm sóc, cắt tỉa về sau.
Theo ông, cách làm này tương tự Singapore, nơi phần lớn cây lớn được duy trì trong các khu bảo tồn, công viên. Ở các tuyến đường bên ngoài, thành phố chủ yếu trồng cây thấp và kiểm soát chiều cao.
Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật đang tính toán phương án đốn hạ, thay thế cây già cỗi theo lộ trình. Việc thay thế sẽ được thực hiện từng bước qua mỗi năm, vừa bảo đảm an toàn, vừa tránh thay đổi đột ngột cảnh quan đô thị. Những cổ thụ đáp ứng tiêu chí an toàn vẫn được ưu tiên giữ lại để duy trì mảng xanh cho thành phố.
Đình Văn - Giang Anh