COP31 đang diễn ra bàn tiếp về mục tiêu Net Zero ra sao?

Hội nghị Thượng đỉnh về Biến đổi Khí hậu của Liên Hợp Quốc lần thứ 31 (COP31) chính thức bắt đầu tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Sự kiện diễn ra từ ngày 9/11 đến ngày 20/11, quy tụ đại diện từ hàng trăm quốc gia cùng giới lãnh đạo tài chính và doanh nghiệp. Thổ Nhĩ Kỳ giữ cương vị nước chủ nhà trong khi Australia đảm nhận vai trò điều phối các phiên đàm phán chính thức.

Tại sự kiện năm nay, câu chuyện giảm phát thải không còn dừng ở những tuyên bố chung chung. Tác động của biến đổi khí hậu diễn ra dồn dập cùng với việc hóa đơn điện nước tăng cao trên toàn cầu đã buộc các nhà hoạch định chính sách phải tìm lời giải gắn liền với lợi ích kinh tế sát sườn của từng gia đình và doanh nghiệp.

Đối với người dân, tiến trình Net Zero cũng không còn là khái niệm xa xôi. Kể từ thời điểm Việt Nam đưa ra cam kết mạnh mẽ đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại Hội nghị COP26 tổ chức ở Glasgow (Vương quốc Anh) vào tháng 11/2021, câu chuyện chuyển đổi xanh đã dần trở thành định hướng phát triển rõ nét, từ chính sách cấp vĩ mô cho đến thói quen tiêu dùng hằng ngày.

Điện khí hóa: Khi bài toán xanh gắn liền túi tiền người dân

Theo Politico, cựu Phó Thủ hiến bang Queensland Jackie Trad, hiện giữ cương vị Giám đốc điều hành Hội đồng Năng lượng sạch Australia, xu hướng chuyển đổi năng lượng toàn cầu hiện nay là điều không thể đảo ngược. Dù chủ nghĩa dân túy và nỗi lo chi phí sinh hoạt đang tạo ra những rào cản nhất định, dòng vốn đầu tư vào công nghệ sạch vẫn tăng trưởng vượt bậc.

Bà Jackie Trad chỉ ra rằng khi các nền kinh tế lớn như Trung Quốc đẩy mạnh điện khí hóa toàn diện đồng thời các thị trường châu Á như Đài Loan hay Hàn Quốc công bố lộ trình giảm phát thải sâu rộng, dòng dịch chuyển kinh tế đã xác lập quỹ đạo rõ ràng. Lợi ích của năng lượng tái tạo đang thể hiện trực tiếp ở cấp hộ gia đình thông qua các hệ thống điện mặt trời mái nhà và pin lưu trữ.

Dẫn chứng từ thực tế Australia cho thấy giá trị kinh tế của mô hình này. Vào tháng 10 vừa qua, một đợt nắng nóng gay gắt bất ngờ quét qua Sydney đúng vào thời điểm một số nhà máy nhiệt điện than phải tạm dừng hoạt động để bảo dưỡng. Lưới điện bang New South Wales vẫn đứng vững trong giờ cao điểm buổi chiều nhờ nguồn điện điều tiết kịp thời từ hàng trăm nghìn bộ pin lưu trữ lắp đặt tại các nhà riêng.

Báo cáo bán niên của Hội đồng Năng lượng sạch Australia ghi nhận số lượng dự án năng lượng tái tạo bắt đầu xây dựng và đạt quyết định đầu tư cuối cùng trong nửa đầu năm 2026 đã vượt qua tổng số của cả năm 2025. Năng lượng tái tạo đang chứng minh ưu thế về chi phí vận hành rẻ hơn so với việc xây mới các nhà máy chạy than hay duy trì nguồn điện từ khí đốt đắt đỏ.

Mục tiêu "35-by-35" và áp lực tài chính nghìn tỷ USD

Theo hãng tin Euronews, điện khí hóa trở thành chủ đề trọng tâm trong chương trình nghị sự tại Antalya. Nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra sáng kiến "35-by-35", kêu gọi các quốc gia nâng tỷ trọng điện năng trong tổng nhu cầu năng lượng toàn cầu lên mức 35% vào năm 2035, so với mức xấp xỉ 20% hiện tại.

Tuy nhiên, các nhà phân tích thuộc tổ chức Climate Action Tracker cảnh báo tốc độ điện khí hóa hiện nay cần phải tăng gấp 4 lần mới có thể đạt được đích đến trên. Chuyên gia Samuel Guéret từ Climate Analytics nhấn mạnh điện khí hóa chỉ phát huy tác dụng bảo vệ môi trường khi nguồn điện đầu vào được tạo ra từ năng lượng sạch, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào than đá hay khí đốt để cung ứng cho các trung tâm dữ liệu khổng lồ.

Đi cùng với chuyển dịch kỹ thuật là cuộc tranh luận căng thẳng về nguồn lực tài chính. Tại COP29 tổ chức ở Baku, các quốc gia phát triển đã cam kết huy động tối thiểu 300 tỷ USD mỗi năm để hỗ trợ các nước đang phát triển đến năm 2035, nằm trong khuôn khổ mục tiêu chung 1.300 tỷ USD từ cả khu vực công lẫn tư nhân.

Đến kỳ hội nghị lần này, báo cáo mới nhất từ Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) chỉ ra rằng ngay cả khi nguồn tài chính công quốc tế tăng gấp 3 lần, con số này mới chỉ bù đắp được khoảng 23-29% nhu cầu thực tế của các quốc gia đang phát triển. Việc tìm ra cơ chế phân bổ nguồn vốn đến đúng những khu vực chịu tổn thương nặng nề nhất tiếp tục là bài toán hóc búa đối với các đoàn đàm phán.

Giữ vững mục tiêu Paris bằng giải pháp thực thi đồng bộ

Trước thềm hội nghị, Bộ trưởng Môi trường Thổ Nhĩ Kỳ kiêm Chủ tịch COP31 Murat Kurum khẳng định mục tiêu kiềm chế mức tăng nhiệt độ ở ngưỡng 1,5 độ C vẫn là kim chỉ nam xuyên suốt. Song song đó, Báo cáo Khoảng cách phát thải 2026 của UNEP nhận định nhiệt độ toàn cầu có thể tạm thời vượt ngưỡng 1,5 độ C và chạm mức đỉnh 1,7-1,8 độ C vào giữa thế kỷ này trước khi hạ nhiệt.

Trước thực tế đó, Ủy ban Chuyển dịch Năng lượng (ETC) đã gửi thư ngỏ tới Chủ tịch COP31 Murat Kurum và Chủ tịch đàm phán Chris Bowen của Australia. Theo phân tích từ ETC, nỗ lực toàn cầu suốt một thập kỷ qua đã giúp kéo giảm mức dự báo nhiệt độ Trái Đất tăng trong tương lai từ 3,6 độ C xuống còn 2,6 độ C.

Để giữ mức nhiệt tăng thấp hơn nhiều so với 2 độ C, ETC khuyến nghị các chính phủ tập trung thực hiện 5 giải pháp trọng điểm gồm:

Tăng tốc điện khí hóa sạch: Đưa điện năng đáp ứng trên 50% tổng nhu cầu tiêu thụ vào năm 2050; riêng giải pháp dựa trên nền tảng năng lượng tái tạo này đã có thể giúp kìm đà nóng lên toàn cầu ở mức 2,3 độ C.

Giảm mạnh điện than: Hạ tỷ trọng phát điện từ than đá từ mức một phần ba hiện nay xuống dưới 5% vào giữa thế kỷ.

Khử carbon công nghiệp nặng: Xử lý triệt để phát thải tại các ngành thép, xi măng, hóa chất, vận tải biển và hàng không thông qua việc mở rộng công cụ định giá carbon.

Kiểm soát khí methane: Cắt giảm 45% lượng phát thải hằng năm vào năm 2050, tập trung vào khâu rò rỉ khai thác nhiên liệu hóa thạch, bãi rác và chăn nuôi.

Bảo vệ rừng: Chấm dứt hoàn toàn nạn phá rừng vào năm 2035 nhằm ngăn chặn khoảng 4 tỷ tấn CO2 thất thoát vào khí quyển mỗi năm.

COP31 sẽ có 2 tuần làm việc mang tính quyết định cho lộ trình khí hậu toàn cầu. Những biến động từ giá năng lượng nhập khẩu và bất ổn địa chính trị trong năm qua càng thúc đẩy các quốc gia nhận thức rõ tầm quan trọng của việc tự chủ nguồn cung điện trong nước.

Giữa những toan tính về chi phí và an ninh năng lượng, năng lượng tái tạo đang dần khẳng định vị thế nhờ tính khả thi về mặt kinh tế, mở ra cơ hội để các bên cùng giữ vững lộ trình Net Zero.