'Cuộc chiến vô hình' tại Ukraine thay đổi tư duy quân sự toàn cầu

Hồi đầu năm, khi Nga tiến hành một cuộc không kích quy mô lớn bằng tên lửa và UAV, ứng dụng bản đồ trên hàng loạt điện thoại tại Kiev đột nhiên định vị người dùng đang ở Peru. Hai tên lửa dẫn đường của Nga sau đó lao xuống sông Dnipro mà không gây ra tổn thất gì.

"Gác Đêm", đơn vị phá sóng tinh nhuệ Ukraine, tuyên bố họ đã kích hoạt hệ thống Lima để đánh lừa hệ thống dẫn đường của hai tên lửa Nga, ngăn chúng tấn công một cơ quan trọng yếu tại thủ đô Ukraine

Một cuộc chiến điện tử âm thầm nhưng cam go đang diễn ra ngay tại trung tâm cuộc xung đột Nga - Ukraine, khi hai bên đều chạy đua trên mặt trận sóng vô tuyến với quy mô chưa từng có, liên tục đổi mới công nghệ, khiến ngay cả Mỹ và các nước phương Tây cũng phải căng mình bám đuổi.

"Đây là kỷ nguyên mới của mặt trận sóng vô tuyến", trung tá Matt Sherburne, trưởng bộ phận phát triển tác chiến điện tử thuộc lục quân Mỹ, nhận định.

Tác chiến điện tử không phải khái niệm mới, nhưng phương Tây đã không còn đầu tư nhiều vào lĩnh vực này từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Mọi thứ thay đổi khi chiến sự Nga - Ukraine nổ ra, nơi máy bay không người lái (drone) trở thành vũ khí áp đảo chiến trường.

Mặt trận thầm lặng nhưng cam go

Theo giới chuyên gia, tác chiến điện tử được sử dụng ngày càng phổ biến và đang định hình lại tư duy quân sự toàn cầu. Trong chiến dịch đột kích thủ đô Caracas để bắt tổng thống Nicolas Maduro hồi đầu năm, lực lượng Mỹ đã sử dụng đòn đánh điện tử để "làm mù" toàn bộ hệ thống giám sát, liên lạc của Venezuela. Trong cuộc chiến với Iran, Mỹ cũng lần đầu tiên tung vào chiến dịch tiêm kích phá sóng thế hệ mới EA-37B Compass Call.

Tác chiến điện tử về bản chất là tìm kiếm, phá sóng các tần số đối phương đang dùng, hoặc che giấu tín hiệu để ngăn đối phương phản công. Ở mức đơn giản nhất, phương thức này dùng sóng mạnh đè sóng yếu để làm nhiễu, gây gián đoạn hoặc vô hiệu hóa kênh liên lạc của đối thủ.

Đại úy Alchemist thuộc đơn vị Gác Đêm cho biết họ thường dùng hệ thống Lima phát sóng chế áp trong bán kính gần 200 km để ngăn chặn drone, tên lửa dẫn đường và bom thông minh. Lima phát các tín hiệu tọa độ giả lên trời, khiến tên lửa dẫn đường, bom thông minh Nga bay chệch mục tiêu.

Tháng 11 năm ngoái, Gác Đêm tuyên bố đã đánh chặn thành công tên lửa siêu vượt âm Kinzhal, vũ khí từng được Tổng thống Nga Vladimir Putin ca ngợi là "bất khả chiến bại". Theo các sĩ quan thuộc đơn vị này, Lima khi đó đã chiếu tín hiệu định vị giả về phía Kinzhal, khiến tên lửa đột ngột bẻ lái và tự xé nát thân dưới áp lực từ vận tốc cực đại.

Các sĩ quan Ukraine lưu ý trong quá trình tác chiến, Lima đôi khi gây nhiễu cả drone phe mình. Dù vậy, họ hoàn toàn không nghi ngờ gì về hiệu quả của các phương thực tác chiến điện tử. Một chỉ huy thuộc Lực lượng Khí tài Không người lái Ukraine cho biết đòn đánh điện tử triệt hạ tới 70-95% drone điều khiển bằng vô tuyến trong khu vực ông hoạt động.

Phantom Defense, nhà sản xuất khí tài Ukraine, cho hay trong năm qua, các hệ thống của hãng đã phát hiện hơn 11.500 drone Nga, vô hiệu hóa thành công khoảng 7.500 chiếc.

Nhờ hiệu quả vượt trội, quân đội Ukraine đang gom mua lượng lớn thiết bị của họ. Hãng công nghệ December1 trong khi đó bán ra hàng nghìn thiết bị tác chiến di động tầm ngắn và tầm xa mỗi tháng, tăng vọt so với chỉ vài chục bộ vào năm 2024.

Thời còn là lính thủy quân lục chiến Mỹ tại Iraq, Joshua Ransford chưa bao giờ phải bận tâm về tác chiến điện tử bởi đối thủ gần như không có năng lực này. Nhưng khi ông gia nhập quân đoàn quốc tế thuộc quân đội Ukraine hồi năm 2022, câu chuyện đã hoàn toàn khác.

Ngay những ngày đầu tham chiến, quân đội Nga đã chế áp điện tử làm tê liệt GPS và tần số vô tuyến của Ransford, khiến phần lớn thiết bị trong tay ông "hóa thành sắt vụn". Đối phương liên tục tung drone dò vết bức xạ điện tử, trong đó có cả sóng radio, để định vị chính xác vị trí của binh sĩ Ukraine.

"Cảm giác lúc đó thực sự tồi tệ", ông nhớ lại.

Yếu tố sống còn

Mạng lưới kết nối hiện đại đang mở ra vô số mục tiêu cho các khí tài gây nhiễu, từ điện thoại, định vị vệ tinh, đài radar, sóng radio truyền thống cho tới hàng loạt vũ khí dẫn đường và drone thế hệ mới. Theo Bill LaPlante, cựu quan chức mua sắm quốc phòng thời cựu tổng thống Mỹ Joe Biden, đến năm 2022, tác chiến điện tử đã trở thành một trong ba ưu tiên lớn nhất của Lầu Năm Góc nhằm khắc chế drone và tên lửa, bên cạnh đạn dược tầm xa cùng công nghệ giá rẻ.

Trong bối cảnh Mỹ và châu Âu đẩy mạnh chi tiêu quốc phòng, tác chiến điện tử đã trở thành "mỏ vàng" cho các tập đoàn quốc phòng phương Tây. Họ chào bán những thiết bị phát tín hiệu giả có thể gắn trên tàu chiến, máy bay để đánh lừa tên lửa lẫn ngư lôi; cũng như những drone chuyên dò tìm bức xạ điện tử của đối phương.

Ngoài các thiết bị gây nhiễu, cuộc đua khắc chế đòn gây nhiễu cũng sôi sục không kém.

Để tránh bị nghe lén, các tàu chiến giờ đây không liên lạc với nhau qua sóng vô tuyến, mà chuyển sang sử dụng tia laser, vốn miễn nhiễm với đòn gây nhiễu. Cả Nga lẫn Ukraine đều đang dùng drone cáp quang để ngăn đối phương gây nhiễu. Họ cũng triển khai các dòng drone tích hợp AI, có khả năng khóa và diệt mục tiêu tự động, không cần tín hiệu điều khiển.

Tuy nhiên, mọi phương án đều tồn tại điểm yếu. Liên lạc bằng laser chỉ hiệu quả ở cự ly ngắn khi thời tiết thuận lợi. Drone cáp quang chậm và kém linh hoạt hơn so với drone điều khiển bằng sóng vô tuyến.

Còn với AI, theo Vito Tomasi, giám đốc điều hành hãng drone Quantum Systems, Đức, nhận định chúng vẫn cần thêm thời gian mới có thể giúp drone tự định vị địa hình một cách chuẩn xác trên những chặng bay xa.

Trong lúc chờ đợi, đơn vị Gác Đêm vẫn gồng mình bứt tốc để không bị bỏ lại phía sau.

Năm 2024, họ phát hiện drone và tên lửa Nga bắt đầu dùng một loại linh kiện chống nhiễu mang tên CRPA. Loại ăng-ten này có khả năng nhận biết chính xác hướng phát của sóng nhiễu, rồi dùng thuật toán phức tạp né đòn chỉ trong chớp mắt.

"Đó là vấn đề lớn đối với chúng tôi", sĩ quan có mật danh Frenchy cho hay.

Gác Đêm cùng Cascade, công ty sản xuất hệ thống Lima, đã tìm tòi suốt ba tháng để tìm lời giải và cho ra đời Lima Quant, thiết bị có các thuật toán riêng biệt nhằm vô hiệu hóa CRPA.

Nhưng Nga liền nhân đôi số lượng ăng-ten từ 4 lên 8, rồi 16 và giờ là 32 chiếc, liên tục phản đòn sau mỗi bản cập nhật của Lima.

Nhiều chuyên gia phòng không Ukraine và phương Tây tin rằng những hệ thống như Lima đủ sức bẻ gãy các đợt tập kích bằng tên lửa hành trình. Dù việc Nga liên tục chọc thủng lưới phòng không Kiev năm nay cho thấy tác chiến điện tử vẫn còn nhiều lỗ hổng, đây vẫn là giải pháp giá rẻ và luôn sẵn sàng.

Ukraine dùng các khí tài đắt tiền như Lima để bảo vệ thành phố cùng hạ tầng trọng yếu. Nhưng binh sĩ ngoài tiền tuyến, nơi drone rình rập ngày đêm, lại cần những giải pháp rẻ tiền và sẵn có hơn.

Tại xưởng cơ khí nằm sát chiến tuyến ở miền đông Ukraine, kíp tác chiến điện tử thuộc lữ đoàn Azov vừa hoàn thiện bảng mạch gắn trong một chiếc hộp nhựa đen, nhìn không khác gì hộp đựng đồ nghề. Nhờ 4 ăng-ten gắn ngoài, thiết bị này phát sóng gây nhiễu trong bán kính vài trăm m, trên đúng các dải tần lực lượng Nga thường sử dụng.

Những thiết bị này được cấp phát khắp tiền tuyến, vận hành theo phương thức gây nhiễu truyền thống. "Chúng tôi đảm bảo drone của họ không thể nhận được tín hiệu từ trạm điều khiển", một trung sĩ tại xưởng kỹ thuật cho biết.

Đối với lính chiến đấu, bắt đúng dải tần để chế áp đối phương là chuyện sống còn. Dobri, tay súng thuộc lữ đoàn Azov, nhớ lại lần chiếc drone Nga lao thẳng về phía anh. Nhưng nhờ đòn gây nhiễu, drone trật mục tiêu, cắm thẳng xuống đất. Trở về xưởng kỹ thuật, anh lập tức cảm ơn đồng đội vì bộ khí tài đã cứu mạng mình.

Mỹ đang theo dõi sát sao để rút kinh nghiệm từ những gì diễn ra trên chiến trường Ukraine. "Nếu không làm chủ được khả năng tác chiến điện tử, bạn chắc chắn sẽ thua", đại tá Josh Koslov, giám đốc phụ trách tác chiến phi hỏa lực thuộc không quân Mỹ, khẳng định.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)