Nhiều tàu chở hàng cỡ lớn gần đây chấp nhận chi 4-5 triệu USD, mức phí cao chưa từng thấy, chỉ để giành suất đi qua kênh đào Panama, thay vì xếp hàng chờ đợi. Mức phí bùng nổ khi ngành vận tải biển toàn cầu lao đao trước những gián đoạn thương mại từ chiến sự Iran cùng diễn biến thời tiết cực đoan tại Tây bán cầu.
Những con số cao không tưởng trong các cuộc đấu giá quyền qua tuyến đường thủy dài 80 km này, nơi gánh vác gần 6% thương mại toàn cầu, đã phản ánh vai trò sống còn của kênh đào Panama giữa lúc các hãng tàu buộc phải xoay xở đổi hướng hải trình.
Tàu hàng di chuyển qua âu thuyền Cocoli thuộc kênh đào Panama hôm 3/9, ngay trước thời điểm các biện pháp cắt giảm lượt tàu qua lại có hiệu lực. Ảnh: AFP
Ilya Espino de Marotta, giám đốc quản lý kênh đào, cho hay trong giai đoạn từ tháng 10/2025 đến tháng 3/2026, mức phí trung bình mà các tàu chi trả để giành suất ưu tiên lưu thông qua tuyến đường thủy này là khoảng 150.000 USD. Đến mùa hè năm nay, họ đã phải chi ít nhất một triệu USD cho một lần đi qua và mức phí liên tục tăng.
"Thị trường sẽ quyết định mức giá", Espino de Marotta nói. Bà cho biết sẽ không bất ngờ nếu các khoản phí 2-3 triệu USD tiếp tục được đưa ra trong thời gian tới.
Hầu hết các hãng vận tải biển đều đặt chỗ trước nhiều tháng qua hệ thống đăng ký cố định để lưu thông qua kênh đào Panama. Phí đặt chỗ thường phụ thuộc vào loại hàng và tải trọng. Việc cước phí qua kênh tăng cao đang tạo ra hiệu ứng dây chuyền, kéo theo đà tăng giá của cước vận tải, nguyên liệu thô cùng nhiều mặt hàng tiêu dùng.
Những tàu không đặt chỗ trước phải xếp hàng chờ đến lượt đi qua kênh đào, có thể kéo dài tới ba tuần. Để linh hoạt xử lý tình huống khẩn cấp, ban quản lý dành một số suất ưu tiên để tàu có thể nhanh chóng đi qua, với điều kiện chủ tàu phải đấu giá.
Espino de Marotta cho hay mức khởi điểm đấu giá cho một suất ưu tiên hiện tại là 100.000 USD và mức trúng thầu trung bình mùa này đạt khoảng 380.000 USD. Những mức giá cao kỷ lục gần đây xuất phát từ việc nhiều chủ tàu liên tục nâng giá để giành suất qua kênh, do họ cần giao hàng đúng ngày.
Cú sốc kép từ chiến sự và hạn hán
Kênh đào Panama là mạch máu quan trọng để tàu chở dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cũng như nông sản Mỹ xuất khẩu. Các đội tàu container cũng nối đuôi nhau qua đây để đưa rượu vang Chile hay hàng tiêu dùng Trung Quốc đến những thị trường lớn như New York. Mỹ hiện là quốc gia sử dụng kênh đào nhiều nhất, tiếp theo là Trung Quốc.
Khi căng thẳng Trung Đông leo thang, các tuyến vận tải năng lượng toàn cầu đã chuyển dịch để đáp ứng nhu cầu LNG tăng cao tại châu Á, vốn xuất phát từ các cảng ở bờ vịnh Mỹ.
"Cơn khát năng lượng tại châu Á đang trầm trọng hơn từng ngày", Peter Sand, trưởng bộ phận phân tích tại nền tảng dữ liệu hàng hải Xeneta, Na Uy, nhận định. Ông cũng lưu ý rằng các tàu chở khí đốt qua kênh đào thường hiếm khi đặt chỗ trước.
Sau khi chiến sự Ukraine bùng nổ vào năm 2022, các đội tàu chở LNG từng rời bỏ kênh đào Panama để dồn nguồn cung sang châu Âu. Theo Espino de Marotta, dòng chảy LNG đang quay trở lại mà nguyên nhân là do xung đột làm gián đoạn các chuyến hàng từ Trung Đông sang châu Á.
Tàu chở LNG tiến vào âu thuyền Agua Clara trên kênh đào Panama ngày 1/9. Ảnh: AFP
Hồ Gatun cạn nước, kênh đào siết van lưu thông
Hồi đầu năm, kênh đào ghi nhận đà tăng lượng lưu thông khoảng 3-4 tháng với 38 đến 41 lượt tàu qua lại mỗi ngày, nhỉnh hơn mức 34 đến 36 lượt trước thời điểm nổ ra xung đột.
Tuy nhiên, cơ quan quản lý kênh đào mới đây đã phải hạ lượng lưu thông xuống còn 32 lượt mỗi ngày do ảnh hưởng khốc liệt từ El Nino. Hiện tượng thời tiết cực đoan này đang gây xáo trộn nghiêm trọng trên các thị trường năng lượng toàn cầu lẫn hệ thống hạ tầng ven biển, tiếp tục đẩy chi phí qua kênh đào Panama tăng vọt.
Hệ thống âu tàu đa cấp của kênh đào Panama vận hành hoàn toàn nhờ nguồn nước ngọt tự nhiên từ các hồ chứa để nâng tàu lên độ cao gần 27m so với mực nước biển trước khi đưa tàu xuống ở đầu bên kia.
Hạn hán do El Nino gay gắt đến mức giờ đây, nhiều tàu phải rút bớt hàng hóa để tránh bị mắc cạn. Nằm ngay trên lộ trình xuyên kênh với chiều dài khoảng 32 km, hồ nhân tạo Gatun chính là nguồn cấp nước sống còn cho hệ thống. Khi mực nước tại đây sụt giảm, các tàu không còn cách nào khác ngoài phải hạ tải mới có thể qua kênh.
Ban quản lý cũng buộc phải giảm lưu lượng tàu qua kênh nhằm giữ lại nguồn nước cho các âu thuyền. Họ bằng mọi giá phải giữ nước hồ Gatun, bởi đây không chỉ là mạch máu vận tải mà còn đóng vai trò nguồn nước sinh hoạt thiết yếu cho người dân Panama.
Vị trí kênh đào Panama. Đồ họa: WSJ
Theo Bộ trưởng Phụ trách Kênh đào Panama Jose Ramon Icaza, mực nước hồ càng giảm, phí qua kênh càng tăng. Cơ quan quản lý sẽ đưa ra dự báo trước 3 tháng để các hãng tàu nắm được mớn nước cho phép cũng như chi phí phải trả, ngoại trừ những suất đấu giá vốn dành riêng cho các tàu có nhu cầu qua kênh vào ngày nhất định.
Hoạt động của kênh đào giữ vai trò tối quan trọng với Panama khi đóng góp tới 6% quy mô nền kinh tế đất nước. Nguồn lợi nhuận từ đây cũng là cột trụ của ngân sách quốc gia, khi cứ mỗi USD chính phủ thu về lại có 20 cent đến từ kênh đào, mang lại hơn 3 tỷ USD mỗi năm.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)