Khi kinh tế trở thành sức ép chính trị
Hai năm trước, những bất mãn của người dân về tình hình lạm phát và giá cả leo thang dưới thời ông Biden là một trong những yếu tố góp phần đưa ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng. Cử tri kỳ vọng chính quyền mới sẽ kiềm chế đà tăng giá, giảm gánh nặng chi tiêu. Nhưng khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đến gần, chính những kỳ vọng ấy đang đặt Đảng Cộng hòa trước một bài toán nan giải.
Với nhiều gia đình Mỹ, sức khỏe nền kinh tế được đo bằng số tiền còn lại sau khi thanh toán các hóa đơn. Giá thực phẩm, nhiên liệu, nhà ở, bảo hiểm và chăm sóc y tế tiếp tục là những mối lo thường trực. Lãi suất vay thế chấp vượt 7% trong tháng 9 càng làm tăng áp lực tài chính. Người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, trong khi doanh nghiệp và các tập đoàn bán lẻ ghi nhận dấu hiệu sức mua suy yếu.
Theo khảo sát mới nhất của CNN/SSRS, chỉ 27% người được hỏi tin tưởng cách Tổng thống Trump điều hành nền kinh tế. Cuộc thăm dò của Reuters/Ipsos ghi nhận tỷ lệ ủng hộ ông ở mức 32%, trong khi 66% không tán thành. Những con số ấy cho thấy khoảng cách đáng kể giữa thông điệp về thành tựu của chính quyền và cảm nhận thực tế của người dân.
Sức ép kinh tế trong nước gắn với cuộc xung đột Mỹ-Iran đang là một “điểm trừ nặng” đối với chính quyền của Tổng thống Trump. Căng thẳng tại Trung Đông đẩy giá năng lượng lên cao, kéo theo chi phí vận tải và hàng hóa. Các vấn đề đối ngoại, vốn thường không phải ưu tiên hàng đầu trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ, nhưng lần này đã đi thẳng vào đời sống của các cử tri qua giá nhiên liệu. Các cuộc thăm dò của CNN cho thấy 3/4 người Mỹ không tin lãnh đạo Nhà Trắng có kế hoạch rút khỏi cuộc xung đột với Iran.
Trong bối cảnh đó, nỗ lực hạ nhiệt giá nhiên liệu của chính quyền Washington mang ý nghĩa chính trị rõ rệt. Ngày 5/10, ông Trump tiếp tục ký sắc lệnh nới quy định đối với dầu diesel nhuộm đỏ, vốn chủ yếu dành cho máy móc nông nghiệp và thiết bị ngoài đường bộ. Theo đó, hoãn thu các khoản thuế đối với nhiên liệu này khi sử dụng trên đường công cộng đến cuối năm, không tính lãi hoặc tiền phạt, đồng thời tìm cách xóa bỏ các khoản thu.
Chính quyền đang cho thấy nỗ lực giảm sức nóng của giá cả trước ngày bỏ phiếu. Nhưng thời gian còn lại rất ngắn, trong khi giá năng lượng tiếp tục chịu tác động từ những diễn biến ngoài nước Mỹ, nhất là cuộc chiến Iran. Những biện pháp tức thời có thể giảm sức ép, song khả năng chuyển thành niềm tin của cử tri vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ.
Lợi thế chưa đồng nghĩa với chiến thắng
Theo Viện Nghiên cứu Quốc tế Hoàng gia Anh (Chatham House), Đảng Dân chủ đang có lợi thế trong cuộc đua giành Hạ viện, còn cục diện Thượng viện khó dự đoán hơn. Ngày 3/11, cử tri Mỹ sẽ bầu lại toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 ghế Thượng viện. Với thế đa số mong manh hiện nay, Đảng Cộng hòa có ít dư địa để có thể chịu đựng những tổn thất.
Tại Hạ viện, tương quan giữa hai Đảng Cộng hòa và Dân chủ rất sít sao. Cook Political Report xếp khoảng hai chục ghế vào nhóm cạnh tranh khó đoán định, trong đó phần lớn do Đảng Cộng hòa nắm giữ. Điều này đặt đảng cầm quyền vào thế phòng thủ bởi chỉ một số cử tri đổi chiều cũng có thể làm thay đổi quyền kiểm soát cơ quan lập pháp này.
Tuy nhiên, sự phân cực sâu sắc và việc phân chia lại các khu vực bầu cử khiến phần lớn ghế Hạ viện khó chuyển từ đảng này sang đảng kia. Lợi thế toàn quốc của Đảng Dân chủ vì thế phải được chuyển hóa thành chiến thắng tại từng địa bàn cụ thể.
Ở Thượng viện, trở ngại lớn hơn. Đảng Cộng hòa giữ 53 ghế, so với 47 ghế của phía Đảng Dân chủ, bao gồm hai thượng nghị sĩ độc lập liên kết với đảng này. Do Phó tổng thống có quyền bỏ lá phiếu quyết định khi tỷ lệ là 50-50, Đảng Dân chủ phải giành thêm bốn ghế và giữ vững những ghế hiện có để tạo thế đa số.
Bang North Carolina được xem là cơ hội đáng chú ý khi cựu Thống đốc Roy Cooper dẫn trước trong một số cuộc thăm dò. Nhưng sau đó, Đảng Dân chủ vẫn cần thắng tại ít nhất ba bang khác do đối thủ kiểm soát, đồng thời bảo vệ những địa bàn khó khăn như Michigan. Tại các bang Alaska, Maine, Ohio, Texas và Iowa, cuộc đua quyền lực đều mang tính cạnh tranh cao.
Đáng chú ý, Đảng Dân chủ còn mở rộng sức ép tại các bang vốn được coi là thành trì của Đảng Cộng hòa. Dù khả năng chiến thắng ở nhiều nơi vẫn thấp, việc buộc đối thủ phân bổ nguồn lực bảo vệ những ghế tưởng như an toàn có thể tác động đến chiến lược tranh cử. Sự bất mãn của cử tri Mỹ đang tạo cơ hội cho phe đối lập, nhưng con đường giành Thượng viện vẫn đòi hỏi nhiều điều kiện cùng hội tụ.
“Yếu tố Trump” và những lá phiếu dịch chuyển
Bao trùm cuộc đua là thái độ của cử tri đối với đương kim Tổng thống Trump. Bầu cử giữa nhiệm kỳ thường được xem như cuộc trưng cầu ý kiến về chính quyền đương nhiệm. Khi mức tín nhiệm của Tổng thống giảm, các ứng cử viên cùng đảng phải gánh thêm sức ép, nhất là tại những khu vực cạnh tranh sít sao.
Ngày 1/10, ông Trump khởi động chiến dịch vận động kéo dài 32 ngày để hỗ trợ các ứng cử viên Cộng hòa. Ông muốn trở thành gương mặt trung tâm của chiến dịch, nhấn mạnh kinh tế, nhập cư, an ninh và những thành quả điều hành. Tuy nhiên, một số quan chức Cộng hòa lo ngại việc ông xuất hiện nhiều tại các thành trì của đảng có thể ảnh hưởng đến việc hỗ trợ những cuộc đua khó khăn.
Một số ứng cử viên cũng thể hiện bất đồng với Tổng thống về xung đột Iran và việc mở rộng các trung tâm dữ liệu thúc đẩy nền kinh tế AI tiêu thụ nhiều điện năng. Những lo ngại về trí tuệ nhân tạo, từ nguy cơ mất việc làm đến lừa đảo trực tuyến và an ninh, đang đưa công nghệ vào các tranh luận kinh tế, xã hội của mùa bầu cử hiện nay.
Sự dịch chuyển trong cộng đồng cử tri gốc Latin là một tín hiệu đáng chú ý khác. Theo khảo sát NBC News/Telemundo công bố ngày 4/10, 59% người được hỏi muốn Đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội, trong khi 35% muốn Đảng Cộng hòa duy trì đa số. Khoảng cách 24 điểm phần trăm cao gấp đôi mức ghi nhận cùng thời điểm năm 2024.
Chỉ 27% cử tri gốc Latin trong khảo sát tán thành cách ông Trump điều hành chính quyền; 20% ủng hộ cách ông xử lý giá cả. Về nhập cư, khoảng 2/3 cho rằng chính quyền đã đi quá xa trong thực thi luật. Chính sách cứng rắn, vốn là thông điệp trọng tâm của ông Trump, đang tạo phản ứng trái chiều trong nhóm cử tri này.
Để giành lại sự ủng hộ, Tổng thống Trump đưa ra các đề xuất liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế, trong đó có khoản hỗ trợ người cao tuổi, hoàn tiền cho một số người tham gia Obamacare và đề xuất trao 5.000 USD cho mỗi công dân trưởng thành nếu Đảng Cộng hòa thắng tại cả hai viện. Tuy nhiên, những đề xuất ấy gây tranh luận về cơ sở pháp lý, nguồn tài chính và yêu cầu phê chuẩn của Quốc hội. Lời hứa kinh tế chỉ có sức nặng khi cử tri tin vào khả năng thực hiện.
Cuộc đua chưa khép lại
Dù nhiều chỉ dấu cho thấy lợi thế đang nghiêng về Đảng Dân chủ, kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc khả năng huy động cử tri đi bầu. Tỷ lệ đi bầu giữa nhiệm kỳ ở Mỹ thường thấp hơn bầu cử tổng thống. Các khảo sát cho thấy cử tri ủng hộ Đảng Dân chủ có động lực tham gia bỏ phiếu cao hơn, nhưng 83% đảng viên Cộng hòa ủng hộ mạnh mẽ ông Trump cũng khẳng định chắc chắn đi bỏ phiếu. Đảng Cộng hòa còn có lợi thế tài chính đáng kể.
Những năm gần đây, các cuộc thăm dò dư luận nhiều lần đánh giá thấp sự ủng hộ dành cho Đảng Cộng hòa. Các “bất ngờ tháng Mười” cũng từng làm thay đổi cục diện vào những tuần cuối. Bởi vậy, lợi thế hiện tại cần được nhìn nhận như một khả năng, chưa phải kết quả đã an bài.
Nếu Đảng Dân chủ giành đa số ghế tại một hoặc cả hai viện, Nhà Trắng sẽ đối mặt trở ngại lớn hơn khi đưa các quyết định về lập pháp, ngân sách, bổ nhiệm nhân sự và giám sát của Quốc hội. Dư địa chính trị trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Trump vì vậy có thể thu hẹp, kéo theo ảnh hưởng đối với vị thế của Mỹ trên các bàn đàm phán quốc tế về những vấn đề mang tính toàn cầu.
Cuộc bỏ phiếu giữa nhiệm kỳ vì thế sẽ quyết định cả cán cân quyền lực lẫn khả năng thực hiện chương trình nghị sự của đương kim Tổng thống. Giữa những thông điệp tranh cử và tính toán tại Washington, câu hỏi có sức nặng nhất với nhiều cử tri vẫn là sau gần hai năm dưới sự điều hành của chính quyền Tổng thống Trump, cuộc sống của họ có thay đổi tích cực hơn hay không?
Mai Nguyễn