Nghị quyết 11-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Điện Biên đặt mục tiêu chuyển nông nghiệp từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa tập trung, thông minh và bền vững giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035.
Đến năm 2030, tỉnh phấn đấu hình thành 70.000ha vùng sản xuất hàng hóa tập trung, trong đó có 40.000ha mắc ca, 20.000ha cà phê, 3.000ha cây ăn quả và 6.500ha rau màu.
Thay vì chỉ tăng diện tích, Điện Biên hướng tới hình thành những vùng cây trồng lâu năm, góp phần phủ xanh đất dốc, hạn chế xói mòn và tạo sinh kế ổn định cho người dân vùng cao.
Ngay từ đầu năm 2026, tỉnh Điện Biên phát động trồng cà phê, mắc ca với khoảng 14.150 lao động tham gia. Trong đó, 12.000 người dân trực tiếp đào hố, 900 dân quân tự vệ hỗ trợ điều phối tại các địa bàn khó khăn, cùng 1.250 cán bộ, chiến sĩ bộ đội phối hợp với người dân đào hơn 21,6 triệu hố trồng cây theo yêu cầu kỹ thuật.
Năm 2026, Điện Biên đặt mục tiêu trồng mới 12.000ha cà phê và mắc ca, gồm 5.930ha cà phê và 6.070ha mắc ca, tương đương tổng diện tích phát triển hai loại cây trong gần 30 năm trước đó.
Bên cạnh đó, Điện Biên bắt đầu thử nghiệm mô hình phát triển kinh tế không gian tầm thấp, sử dụng thiết bị bay không người lái (UAV) để bón phân qua lá cho cây cà phê vào quá trình chăm sóc theo hướng tiết kiệm nguồn lực và giảm tác động đến môi trường..
Tháng 5/2026, tại buổi làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường, Bí thư Tỉnh ủy Điện Biên Trần Tiến Dũng yêu cầu ngành Nông nghiệp và Môi trường tạo bước đột phá, từng bước chuyển dịch cơ cấu theo hướng sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, tăng cường liên kết và phát triển chế biến sâu.
Trong định hướng đó, cà phê và mắc ca được xác định là những cây trồng chủ lực, phù hợp với mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh, nâng cao giá trị gia tăng và xây dựng chuỗi sản xuất bền vững.
Màu xanh cà phê trên đất dốc
Bản Ché Á, xã Quài Tở, tỉnh Điện Biên nằm ở độ cao khoảng 1.200m so với mực nước biển. Từ quốc lộ 6 thuộc địa bàn xã Tuần Giáo, con đường dẫn vào bản được làm bằng bê tông, rộng hai làn xe, uốn lượn qua những sườn đồi.
Trên khắp đường đi, các khoảnh đồi trọc, cằn cỗi từng trồng ngô, sắn dần thay thế bằng màu xanh, đỏ của cây cà phê, gồm cả những cây mới trồng 1-2 năm tuổi còn thưa lá và cả những vùng trồng lâu năm, cành sai trĩu quả.
Càng vào trung tâm bản, những ngôi nhà xây kiên cố với mái ngói đỏ, bằng gỗ, cùng bê tông thay thế các căn nhà cũ dần hiện ra. Ở sát nhà, nơi trước kia thường nhốt trâu bò giờ được thay bằng những chiếc ô tô, từ xe tải nhỏ đến xe con.
Theo tiếng máy trộn bê tông vọng từ sườn đồi, chúng tôi đến nơi bà con đang hò nhau đổ bê tông tuyến đường lên nương cà phê, mắc ca. Con đường dài khoảng 3km, kinh phí hơn 30 triệu đồng, do người dân đóng góp.
“Đây là đoạn thứ hai bà con cùng nhau làm, góp phần ổn định đường lên nương. Giờ kể cả trời mưa, chúng tôi vẫn lên chăm cây, bón phân được. Từ thói quen mở rộng nương rẫy trồng ngô, sắn, giờ bà con không còn du canh, du cư, phá rừng làm nương rẫy mà chuyển sang trồng những loại cây dài ngày, cho giá trị kinh tế cao. Bên cạnh đó, mắc ca được trồng xen với cà phê vừa giúp che nắng, vừa có bộ rễ giữ đất, góp phần phủ xanh những quả đồi”, anh Lầu A Tú, Trưởng bản Ché Á nói.
Bản Ché Á có 77 hộ với hơn 300 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào Mông. Trước đây, người dân chủ yếu trồng ngô, sắn. Khi đất bạc màu, họ lại chuyển sang những khu đồi khác để phát nương, làm rẫy mới, gần như không có biện pháp cải tạo đất.
Đến nay, hầu hết người dân trong bản đã chuyển sang trồng cà phê Arabica, với khoảng 150ha đang cho thu hoạch. Năm 2025, khi giá cà phê tăng lên khoảng 25.000-30.000 đồng/kg, bà con có một vụ mùa thuận lợi, nhiều gia đình sửa sang nhà cửa, có người còn mua được ô tô, xe tải. Đến mùa thu hoạch, người dân đã thuê thêm hàng chục lao động từ các xã lân cận với mức công từ 500.000-700.000 đồng/người/ngày.
Khi cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế, người dân trong bản cũng dần thay đổi cách canh tác, chú trọng chăm sóc và cải tạo vùng trồng cà phê. Bà con trồng xen mắc ca để tạo tán che cho cà phê, góp phần giữ đất, hạn chế xói mòn và có thêm nguồn thu nhập.
Nhưng để câu chuyện về cây trồng lâu năm theo hướng xanh, bền vững, phải nhìn lại việc phát triển cà phê của huyện Mường Ảng (cũ) trước đây. Theo lời kể của người dân địa phương, cây cà phê chè (cà phê Arabica - PV) được du nhập vào từ những năm 1970. Ban đầu, bà con học theo rồi trồng với quy mô nhỏ để phục vụ gia đình. Từ sau những năm 1990, nhiều diện tích thuộc các nông trường trồng mắc ten để ép dầu với hiệu quả kinh tế thấp dần được chuyển đổi sang cà phê, từ khoảng 200ha ban đầu.
Từng được đưa vào định hướng phát triển cà phê của tỉnh, huyện Mường Ảng (cũ) có hơn 4.000ha cà phê vào năm 2013. Tuy nhiên, khi giá cà phê giảm còn 3.500 - 5.000 đồng/kg quả tươi, giai đoạn 2016-2018, diện tích đã thu hẹp xuống còn khoảng 2.200ha.
Ông Lù A Cường, Phó Trưởng phòng Kinh tế UBND xã Mường Ảng cho biết, những năm gần đây, người dân từng bước chuyển sang cây cà phê, góp phần hình thành các vùng cây lâu năm trên đất dốc. Hiện toàn xã có 1.813ha cà phê. Năm nay, địa phương dự kiến phát triển thêm 180ha cà phê xen canh mắc ca, trong đó 150ha trồng mới và 30ha tái canh.
Theo ông Cường, để người dân yên tâm gắn bó lâu dài với cây cà phê, địa phương thường xuyên cập nhật giá thu mua và thông tin thị trường, giúp bà con chủ động sản xuất. Khi có đầu ra ổn định và nguồn thu phù hợp, người dân có thêm điều kiện đầu tư chăm sóc, cải tạo đất và duy trì những vùng cây lâu năm theo hướng bền vững.
Cách đây vài tháng, trở lại bản Háng Pu Xi, xã Xa Dung, nơi từng xảy ra sạt lở nghiêm trọng, chúng tôi chứng kiến những diện tích đất sản xuất bị vùi lấp, nhiều khu đất từng trồng sắn đã bạc màu. Trên hơn 7.000m2 đất, vườn cà phê Arabica của anh Mùa A Ly khi ấy cây còi cọc, lá vàng, sinh trưởng kém.
Lần trở lại này, màu xanh đã phủ kín khu đất từng bạc màu. Những cây cà phê sinh trưởng tốt, quả bắt đầu đậu dày trên cành. Nhờ cải tạo đất, bổ sung dinh dưỡng và chăm sóc đúng kỹ thuật, vườn cây đang từng bước phục hồi.
“Nếu chỉ trồng sắn, khoảng 7 năm đất sẽ còi cọc, nhưng cây cà phê có thể cho thu hoạch hơn 10 năm. Quan trọng hơn, chúng tôi học được cách bảo vệ và cải tạo đất, canh tác trở lại trên những khu đất trước đây trồng sắn cho hiệu quả kinh tế thấp mà không phải tiếp tục du canh, du cư như trước”, anh Mùa A Ly chia sẻ.
Xa Dung năm nay đặt mục tiêu phát triển 900ha cà phê Arabica xen cây mắc ca. Địa phương lựa chọn chuyển đổi từng bước, vừa duy trì cây trồng ngắn ngày để bảo đảm sinh kế, vừa mở rộng những vùng cây lâu năm.
Doanh nghiệp cùng dân bản giữ rừng
Tại khu trồng mắc ca gần 100ha, hơn 4 năm tuổi của Công ty Cổ phần Liên Việt Điện Biên ở xã Mường Chà, những hàng cây xanh đang phủ kín các triền đất mà trước đây là nương rẫy trồng sắn, ngô đã bạc màu. Tại đây, dân bản được nhận làm công nhân, chăm sóc vườn áp dụng bằng công nghệ. Thông qua ứng dụng trên điện thoại, công nhân có thể xác định vị trí từng cây, lượng phân bón và lịch chăm sóc.
Ông Đỗ Thanh Tân, Giám đốc Công ty Cổ phần Liên Việt Điện Biên cho biết, doanh nghiệp đang phát triển hơn 1.400ha mắc ca tại các xã Mường Chà, Tuần Giáo..., tạo việc làm cho hơn 100 lao động địa phương. Trong quá trình triển khai, doanh nghiệp đến từng bản vận động, hướng dẫn người dân thay đổi phương thức sản xuất, từng bước chuyển từ canh tác ngắn ngày sang gắn sinh kế với cây lâu năm.
Ông Tân kể, từng có trường hợp người dân đốt nương khiến lửa cháy lan, làm khoảng 300 cây mắc ca của doanh nghiệp bị chết. Thay vì chỉ xử lý vụ việc, công ty nhận người này vào làm công nhân, tạo việc làm và thu nhập để khắc phục hậu quả, đồng thời hạn chế việc tiếp tục đốt nương, giảm nguy cơ cháy lan vào vùng cây và rừng. “Đến nay, bà ấy là một trong những công nhân làm việc tốt nhất của công ty”, ông Tân nói.
Theo ông Tân, doanh nghiệp đang đẩy mạnh liên kết với người dân, hỗ trợ giống, kỹ thuật và hoàn thiện hồ sơ đất đai để người dân có thể sở hữu vùng trồng của riêng mình. “Từ đó, người dân vừa được làm ở công ty để có thu nhập ổn định, vừa được tự tay chăm sóc cây mắc ca trên chính mảnh đất của mình. Bà con có thu nhập, có mục tiêu, không còn phải phá rừng làm nương rẫy”, ông Tân chia sẻ.
Trao đổi với phóng viên Báo Tiền Phong, ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên cho biết, năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu trồng mới hơn 12.000ha cà phê và mắc ca. Đây là mục tiêu lớn, đòi hỏi phải đồng thời giải quyết bài toán quy hoạch, vốn, hạ tầng, thủy lợi và đầu ra sản phẩm.
“Quan điểm của tỉnh Điện Biên là không phát triển bằng mọi giá hay chạy theo phong trào. Việc mở rộng diện tích phải đi cùng quy hoạch cụ thể, phù hợp thổ nhưỡng, khí hậu từng vùng và gắn với doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ sản phẩm để người dân yên tâm sản xuất”, ông Cảnh nhấn mạnh.
Định hướng này đặt cây mắc ca, cà phê trong một bài toán rộng hơn không chỉ tạo sinh kế mà còn phủ xanh đất dốc, giúp người dân giữ đất, giữ rừng. Khi những triền đồi được phủ xanh bằng cây lâu năm và người dân có sinh kế ổn định, giá trị kinh tế có thể song hành cùng giá trị sinh thái của vùng cao Điện Biên.
Giống cà phê Arabica có hương vị thanh, thơm, chất lượng ổn định và hàm lượng caffeine thấp hơn cà phê Robusta. Với cây mắc ca, Điện Biên lựa chọn các giống 246, 816, 849, 741 và 695, được đánh giá có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu vùng Tây Bắc, cho năng suất và chất lượng hạt tốt, phù hợp với mô hình trồng xen cà phê.
Bên cạnh đó, Điện Biên đang triển khai nhiều giải pháp thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp theo hướng xanh, bền vững. Địa phương áp dụng cơ chế “luồng xanh” đối với các dự án ưu tiên ngoài ngân sách, cam kết rút ngắn khoảng 70% thời gian giải quyết thủ tục đầu tư theo quy định.