Với việc giành được vị trí khống chế khu vực nhìn ra eo biển Bab el-Mandeb, một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, lực lượng thân Iran đã giành thêm một điểm gây sức ép, đe dọa hoạt động xuất khẩu dầu của Ả-rập Xê-út vào thời điểm vương quốc này đang chuyển hướng khỏi eo biển Hormuz.
Theo các quan chức và giới phân tích tình hình khu vực, phép tính rất rõ ràng: Bằng cách đe dọa hoạt động vận tải trên Biển Đỏ và bóp nghẹt eo biển Hormuz, Tehran và Houthi có thể đẩy giá dầu lên cao, làm tăng lạm phát, đồng thời thu hẹp khả năng các nước khu vực dựa vào Washington để giải quyết cuộc khủng hoảng.
Theo các nguồn tin, tình thế hiện nay buộc các nước vùng Vịnh phải đối mặt với lựa chọn khắc nghiệt: Chấp nhận những tổn thất kinh tế ngày càng lớn khi xuất khẩu dầu bị đình trệ, hoặc đối thoại với Iran để bảo vệ thương mại, dòng chảy năng lượng và ổn định kinh tế.
“Việc Houthi chiếm giữ các đảo chiến lược gần Bab el-Mandeb là một bước ngoặt. Điều đó làm thay đổi cán cân quyền lực và mang lại cho họ đòn bẩy địa - chính trị và địa - kinh tế lớn hơn rất nhiều đối với Ả-rập Xê-út, các nước vùng Vịnh, Mỹ và thương mại toàn cầu”, nhà phân tích Trung Đông Fawaz Gerges đánh giá.
Riyadh đã chuyển hướng phần lớn dầu thô sang các cảng trên Biển Đỏ kể từ khi eo biển Hormuz - nằm ở phía bên kia của bán đảo Ả-rập, bị đóng cửa. Tuy nhiên, hôm 11/9, nước này đã đóng đường ống Đông - Tây sau khi tuyến này bị tấn công.
Reuters dẫn các nguồn tin khu vực cho biết, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump từ chối đề nghị của Ả-rập Xê-út về việc không kích Houthi, cộng với những tổn thất kinh tế ngày càng lớn, đang củng cố quan điểm tại một số thủ đô vùng Vịnh rằng đàm phán với Tehran không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều cần thiết để họ tự bảo vệ.
Cuộc họp của các ngoại trưởng Ả-rập vùng Vịnh và người đồng cấp Iran Abbas Araghchi tại Oman ngày 14/9, để thảo luận về thỏa thuận khả dĩ liên quan đến eo biển Hormuz, đã bị hoãn do bất đồng về điều khoản.
Cuộc gặp là nỗ lực của Oman và Iran nhằm thiết lập một khuôn khổ tạm thời, để quản lý hoạt động vận tải hàng hải qua tuyến đường thủy này.
Ngày 13/9, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết đã có cuộc hội đàm tốt đẹp với Thái tử Abu Dhabi Sheikh Khaled bin Mohamed bin Zayed Al Nahyan tại New Delhi, bên lề hội nghị thượng đỉnh BRICS.
“Chúng tôi nhất trí gác lại quá khứ và hướng tới tương lai, cũng như cách chúng ta có thể cùng nhau xây dựng tương lai”, ông nói.
Thế khó của các nước vùng Vịnh nằm ở chỗ địa lý là thứ không thể thay đổi. Nhiều thập niên đối đầu đã không thể thay đổi thực tế đơn giản: vị trí của Iran nằm ngay cạnh các tuyến huyết mạch năng lượng và thương mại của khu vực, giúp nước này trở thành một bên không thể tránh khỏi trong bất kỳ phương trình an ninh nào tại vùng Vịnh.
Dù các nhà lãnh đạo vùng Vịnh nghĩ gì về Cộng hòa Hồi giáo Iran, nước này vẫn là một thực tế mà họ không thể bỏ qua. Cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động đã phá vỡ nhiều thập niên nỗ lực ngoại giao nhằm kiềm chế Iran.
Ngày 13/9, khi được hỏi có lo ngại về việc các nước vùng Vịnh gặp gỡ Iran hay không, ông Trump nói điều đó tùy thuộc vào họ.
Ván cờ của Iran
Ông Alex Vatanka - chuyên gia thuộc Viện Trung Đông, cho rằng câu hỏi đặt ra với các nước vùng Vịnh không phải họ có tin tưởng Iran hay không, mà phải là làm thế nào để bảo vệ lợi ích và tồn tại trước một cuộc đối đầu mà Washington không thể nhanh chóng chấm dứt.
Điều đó có thể thúc đẩy họ tiến tới ngoại giao song song với Tehran và theo thời gian, xây dựng một chiến lược an ninh rộng hơn, ít phụ thuộc vào riêng Mỹ.
“Các nước vùng Vịnh đang cân nhắc thực tế cơ bản, rằng họ có thể phải tự mình tiến tới thỏa thuận với người Iran, bất kể điều đó có làm Mỹ phật lòng hay không, bởi Mỹ không thể đưa họ thoát khỏi tình trạng bế tắc này”, ông nói.
Đợt căng thẳng mới nhất làm sống lại cuộc tranh giành vốn đã có từ rất lâu trước xung đột Mỹ - Iran.
Houthi là lực lượng phát triển từ cộng đồng thiểu số Hồi giáo Shi’ite Zaydi tại Yemen, từng giao chiến với Ả-rập Xê-út trong thời gian dài trước khi chiếm thủ đô Sanaa năm 2014.
Bất chấp nhiều năm lực lượng do Ả-rập Xê-út dẫn đầu không kích liên tục, Houthi vẫn tồn tại, mở rộng năng lực và trở thành một trong những đồng minh khu vực hiệu quả nhất của Iran.
Houthi đương đầu với Ả-rập Xê-út trong cuộc xung đột lâu dài của riêng mình, đồng thời tận dụng vị trí địa lý mang lại cho họ đòn bẩy vượt xa biên giới Yemen để gia tăng giá trị chiến lược cho Tehran.
“Houthi không phải là những lực lượng ủy nhiệm truyền thống. Họ có thể biến địa lý thành vũ khí và tạo ra tác động rất lớn đối với nền kinh tế quốc tế cũng như nền kinh tế dầu mỏ toàn cầu”, cựu chuyên gia đàm phán Mỹ Aaron David Miller nói.
Một quan chức khu vực cho rằng bước tiến của Houthi nằm trong chiến lược được Tehran tính toán cẩn thận.
“Đối với Iran, đây là một ván cờ. Họ lên kế hoạch cho bước tiếp theo. Họ không nhấn tất cả các nút cùng một lúc vì hoảng loạn. Houthi là lực lượng ủy nhiệm duy nhất của Iran còn lại có năng lực tác chiến đáng gờm”, vị quan chức khu vực nói.
Theo một nguồn tin vùng Vịnh, sức ép kinh tế của Washington lên Iran đang tạo ra tác động, nhưng hệ quả ngoài dự kiến là nó đang khiến các đối tác của Mỹ tại vùng Vịnh phải cân nhắc lại liệu việc đối đầu với Tehran có thể duy trì lâu dài hay không.