Nhớ mùa sò huyết, cua huỳnh đế đầm Ô Loan
Với người dân sống quanh đầm Ô Loan, sò huyết và cua huỳnh đế không chỉ là đặc sản mà còn gợi nhớ thời nguồn lợi thủy sản dồi dào, khi ngư dân chỉ cần vài giờ trên đầm đã có thể kiếm được khoản tiền đáng kể.
Người dân thả lưới đánh bắt hải sản trên đầm Ô Loan (Đắk Lắk)
ẢNH: HỮU TÚ
Anh Nguyễn Văn Phước (41 tuổi, ở thôn Tân Quy, xã Ô Loan) đã có hơn 20 năm gắn bó với vùng nước này. Anh vẫn nhớ những mùa sò huyết thịt dày, ngọt đậm đà và cua huỳnh đế có lớp vỏ đỏ rực, phần thịt thơm ngọt.
"Sò huyết đầm Ô Loan thịt dày, vàng, ngọt đậm đà mà không ở đâu bằng. Hồi đó người ta nuôi quy mô lắm, thương lái tấp nập về tận đây thu mua, chuyển giống đi khắp nơi. Còn con cua huỳnh đế thì toàn thân đỏ rực, hai cái càng chĩa thẳng ra phía trước chứ không sang hai bên như cua thường. Thịt nó thơm ngọt ngon hơn hẳn hải sản nước mặn", anh Phước kể.
Theo anh Phước, khoảng 10 năm trước, nghề nuôi sò huyết và khai thác thủy sản tại đầm đem lại nguồn thu đáng kể. Người dân ra đầm vài tiếng đồng hồ đã có thể gom được cả gùi thủy sản, kiếm từ vài trăm nghìn đồng đến cả triệu đồng mỗi ngày.
Sò huyết được nuôi với quy mô lớn, thương lái tìm đến thu mua, còn cua huỳnh đế trở thành món ăn được nhiều người biết đến. Nhưng những mùa thu hoạch thuận lợi ấy đã lùi xa.
Khi đặc sản dần vắng bóng
Theo anh Phước, những năm gần đây, cua huỳnh đế gần như biến mất khỏi lòng đầm. Nghề nuôi sò huyết thương phẩm từng phát triển mạnh cũng không còn như trước; nhiều ngư dân phải bỏ nghề khi điều kiện môi trường sống của sò thay đổi.
Người dân cho biết độ mặn tăng cao, cùng những biến động của nguồn nước và tình trạng ô nhiễm, khiến việc nuôi trồng thủy sản khó khăn hơn. Ngay cả nghề nuôi tôm thẻ, tôm sú hiện nay cũng thường xuyên đối mặt với rủi ro.
Sò huyết đầm Ô Loan
ẢNH: HỮU TÚ
"Sò huyết hay tôm, cua đầm này chỉ thích ứng với nước lợ độ mặn tầm 15 - 25‰. Nhưng nay nguồn nước ngọt từ thượng nguồn về không thoát kịp hoặc có năm nắng hạn kéo dài, độ mặn dưới đầm vọt lên gần 40‰, tức là mặn chát như nước ngoài biển khơi luôn rồi", anh Phước nói.
Nguồn lợi tự nhiên suy giảm khiến người dân phải thay đổi cách mưu sinh. Nhiều gia đình quay lại các phương thức đánh bắt thủ công, tranh thủ từng con nước để kiếm thu nhập. Chiều tối, ngư dân chèo ghe ra đầm thả chấn, thắp đèn dầu dẫn dụ tôm vào bẫy; một số người thả "lơ", loại lưới chìm đặt sát đáy đầm, từ khoảng 2 giờ sáng.
Công việc kéo dài cả ngày lẫn đêm nhưng kết quả không phải lúc nào cũng tương xứng với công sức. Theo người dân, khi đầm có nhiều tôm cá, họ có thể thu về 400.000 - 500.000 đồng. Ngược lại, những ngày sản lượng thấp, dù làm việc suốt 24 giờ, họ cũng chỉ bắt được vài lạng tôm. Từ chỗ có thể kiếm tiền sau vài giờ đánh bắt, nay nhiều người phải bỏ nhiều thời gian hơn để duy trì cuộc sống.
Dấu ấn trong câu chuyện lịch sử, văn hóa
Sò huyết và cua huỳnh đế còn gắn với những câu chuyện lịch sử, văn hóa của vùng đất Phú Yên trước đây. Ông Phan Thanh Bình, nhà nghiên cứu lịch sử ở Phú Yên cũ, cho biết chưa thể khẳng định hai loại hải sản này từng được đóng thùng cống nộp cho nhà vua, bởi đây là sản vật tươi sống, phù hợp để thưởng thức tại chỗ. Tuy nhiên, chúng gắn với những câu chuyện về các chuyến kinh lý và cuộc phiêu du của nhân vật lịch sử.
Di tích thắng cảnh quốc gia đầm Ô Loan
ẢNH: HỮU TÚ
Theo ông Bình, vua Bảo Đại từng hai lần về kinh lý tại Phú Yên. Lần thứ nhất diễn ra dịp khánh thành đập Đồng Cam, công trình mà Toàn quyền Đông Dương từng tuyên bố lấy tên vua đặt cho đập. Lần thứ hai là dịp khánh thành đoạn đường sắt Bắc - Nam tại Hảo Sơn, nhà vua nghỉ tại Sông Cầu.
Trong những chuyến dừng chân, nghỉ dưỡng ở Phú Yên, vua Bảo Đại được cho là đặc biệt ưa thích hải sản địa phương, trong đó có sò huyết Ô Loan và cua huỳnh đế. Theo lời kể lưu truyền, tên gọi cua huỳnh đế gắn với sự yêu thích của nhà vua dành cho loại hải sản này.
Đầm Ô Loan còn gắn với thi sĩ Tản Đà. Trong khoảng 6 tháng sinh sống tại Phú Yên, ông được biết đến là người sành ẩm thực và từng có trải nghiệm thưởng thức hải sản tại vùng đầm. Tương truyền, thi sĩ ra tận đầm, vắt chanh, chấm muối, thưởng thức hải sản tươi sống rồi nhấp ly rượu nồng. Câu "Phú Câu cước cá, Ô Loan miếng hàu" cũng được lưu truyền trong giai thoại văn học về những món ngon của vùng đất này.
Sò huyết đầm Ô Loan là loại hải sản được nhiều người yêu thích vì hương vị độc đáo
ẢNH: HỮU TÚ
Khi nghe tin Tản Đà qua đời, chính quyền và người dân địa phương đã đặt tên ông cho một tuyến đường tại Tuy Hòa, nay thuộc phường Tuy Hòa. Theo một số tài liệu khác, cua huỳnh đế còn được gọi là cua "hoàng đế", tương truyền, ngày trước, quan địa phương yêu cầu người dân đọc trại tên gọi này để tránh phạm húy.
Những câu chuyện ấy góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho ẩm thực đầm Ô Loan. Tuy nhiên, danh tiếng của đặc sản không đồng nghĩa nguồn lợi tự nhiên vẫn còn dồi dào như trước.
Giữ hương vị đặc sản giữa những đổi thay
Ngày nay, sò huyết và cua huỳnh đế vẫn được giới thiệu tại các nhà hàng, quán ăn dân dã. Nhưng theo người dân địa phương, nguồn lợi của hai loài này trong đầm đã suy giảm rõ rệt. Với những gia đình từng sống nhờ nghề nuôi sò huyết, sự thay đổi ấy còn đồng nghĩa với việc mất đi nguồn thu nhập từng giúp họ ổn định cuộc sống.
Một góc đầm Ô Loan
ẢNH: HỮU TÚ
Những chuyến ghe vẫn ra đầm mỗi ngày, nhưng ngư dân phải trông chờ nhiều hơn vào thời tiết, con nước và sản lượng đánh bắt. Những đêm thả chấn, những lần kéo lưới lúc rạng sáng trở thành công việc quen thuộc để bù đắp phần sinh kế đã mất.
Câu chuyện sò huyết, cua huỳnh đế không chỉ gợi nhớ hương vị nổi tiếng của Ô Loan, mà còn cho thấy mối liên hệ giữa nguồn lợi thủy sản và môi trường sống. Giữ gìn giá trị đặc sản không thể chỉ dựa vào việc giới thiệu món ăn đến du khách. Bảo vệ môi trường nước và khôi phục điều kiện sinh thái phù hợp cũng là những vấn đề quan trọng để các sản vật từng làm nên danh tiếng vùng đầm có cơ hội trở lại.