Dạy đạo đức cần chuyển từ "biết điều đúng" sang "làm được điều đúng"
Theo GS-TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, giáo dục đạo đức cần chuyển từ "biết điều đúng" sang "làm được điều đúng" trong những hoàn cảnh có áp lực cảm xúc. Học sinh có thể nói về sự tôn trọng nhưng vẫn buông lời xúc phạm khi tức giận. Vì thế, năng lực cảm xúc - xã hội cần trở thành một phần của giáo dục toàn diện, không chỉ được đề cập trong vài chuyên đề.
Theo ông Sơn, sự kính trọng không thể hình thành chỉ bằng lời nhắc nhở học sinh lễ phép với thầy cô. Khi học sinh chưa biết kiểm soát cảm xúc, nhận diện ranh giới hành vi và giải quyết bất đồng, khoảng cách giữa điều được dạy và cách ứng xử thực tế sẽ bộc lộ trong những tình huống căng thẳng.
"Từ thực tế đó, giáo dục đạo đức cần chú trọng những năng lực cụ thể như nhận diện và gọi tên cảm xúc, tự điều chỉnh khi căng thẳng, lắng nghe quan điểm khác biệt, giải quyết mâu thuẫn không dùng bạo lực, biết tìm kiếm sự trợ giúp và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Những năng lực này phải được thực hành trong giờ học, sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm và cả quá trình giải quyết những va chạm thường ngày. Chẳng hạn, khi không đồng tình với lời nhắc nhở của giáo viên, học sinh cần được rèn cách dừng phản ứng nóng giận, diễn đạt ý kiến đúng mực, nhận diện hậu quả và lựa chọn cách ứng xử phù hợp", ông Sơn nói.
Cần xây dựng môi trường học đường nơi thầy cô được tôn trọng, học sinh được giáo dục bằng kỷ cương và lòng nhân ái
Ảnh: Thanh Nam
Tiến sĩ tâm lý Nguyễn Tuấn Anh, Trường ĐH Công đoàn (Hà Nội), nhận định ở tuổi vị thành niên, học sinh có nhu cầu khẳng định bản thân, được tôn trọng và đối xử công bằng, nhưng khả năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn còn hạn chế. "Áp lực học tập, căng thẳng gia đình và việc ít được lắng nghe có thể khiến các em dễ phản ứng tiêu cực. Khi thường xuyên bị đánh giá qua điểm số, học sinh có thể xem lời phê bình của giáo viên là sự phủ nhận bản thân. Nếu gia đình cũng thường giải quyết mâu thuẫn bằng quát mắng, các em càng khó học cách bày tỏ bất đồng phù hợp", ông Tuấn Anh phân tích.
Giáo dục đạo đức cần chú trọng những năng lực cụ thể như nhận diện và gọi tên cảm xúc, tự điều chỉnh khi căng thẳng, lắng nghe quan điểm khác biệt, giải quyết mâu thuẫn không dùng bạo lực, biết tìm kiếm sự trợ giúp và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Những năng lực này phải được thực hành trong giờ học, sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm và cả quá trình giải quyết những va chạm thường ngày.
GS-TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm TP.HCM"Học sinh có quyền thắc mắc hoặc không đồng tình với cách xử lý của giáo viên. Khi các em cảm thấy bị đối xử không công bằng, người lớn cần lắng nghe và tìm hiểu nguyên nhân. Tuy nhiên, sự bất đồng hay bức xúc không thể là lý do biện minh cho hành vi xúc phạm hoặc bạo lực với giáo viên", chuyên gia này nói thêm.
Kỷ luật nghiêm minh, tạo cơ hội sửa sai
Theo GS-TS Huỳnh Văn Sơn, kỷ luật có ý nghĩa giáo dục khi giúp học sinh hiểu hành vi nào không được chấp nhận, vì sao và cần làm gì để khắc phục. Nghiêm minh không đồng nghĩa với nặng nề, và nhân văn cũng không có nghĩa là bỏ qua sai phạm.
"Việc xử lý cần dựa trên chứng cứ, tương xứng với mức độ và hậu quả, lắng nghe các bên, bảo mật thông tin cần thiết, không làm nhục hay quy kết nhân cách. Sau xử lý, học sinh cần thực hiện những nhiệm vụ cụ thể để khắc phục hậu quả, học cách xin lỗi có trách nhiệm và chứng minh sự thay đổi bằng hành vi. Với trường hợp nghiêm trọng, nhà trường cần phối hợp cơ quan có thẩm quyền theo quy định pháp luật, không thay thế trách nhiệm pháp lý bằng hòa giải hình thức. Đồng thời, cần theo dõi nguy cơ tái diễn và hỗ trợ giáo viên bị xúc phạm hoặc hành hung về tinh thần, chuyên môn và quyền lợi", ông Sơn nói.
Theo luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật (Đoàn Luật sư TP.HCM), học sinh có hành vi xúc phạm hoặc hành hung giáo viên có thể bị kỷ luật trong nhà trường. Tùy tính chất, mức độ vi phạm và độ tuổi, các em còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc xử lý phải căn cứ vào hành vi, hậu quả và quy định pháp luật liên quan.
"Giáo dục học sinh nhận lỗi và sửa sai không đồng nghĩa với bỏ qua hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Trách nhiệm của phụ huynh và nhà trường cũng phải được xác định theo từng trường hợp. Phụ huynh không đương nhiên phải chịu mọi trách nhiệm thay con; nhà trường cần xác minh vụ việc, bảo đảm an toàn cho giáo viên và phối hợp với gia đình, cơ quan có thẩm quyền để xử lý theo quy định", luật sư Bình nói.
Thiết lập cơ chế phòng ngừa theo nhiều tầng
Theo GS-TS Huỳnh Văn Sơn, những biểu hiện như học sinh liên tục có lời nói thù địch, đe dọa, bị cô lập, thường xuyên xung đột, đăng nội dung kích động trên mạng hoặc đột ngột né tránh một giáo viên đều rất đáng quan tâm. Điều cần thiết là quan sát diễn biến, xem xét bối cảnh và đánh giá chuyên môn, tránh dán nhãn hay tạo thêm kỳ thị.
Ở góc độ chung, ông Sơn cho rằng nhà trường cần thiết lập cơ chế phòng ngừa theo nhiều tầng. Tầng phổ quát là quy tắc ứng xử rõ ràng, giáo dục cảm xúc - xã hội, truyền thông về quyền được an toàn và các kênh phản ánh dễ tiếp cận. Tầng can thiệp chuyên sâu dành cho trường hợp đe dọa cụ thể hoặc hành vi bạo lực, phối hợp lãnh đạo trường, chuyên viên tâm lý, gia đình và cơ quan chức năng theo tính chất vụ việc. "Nếu từ tầng 1 chưa đảm bảo, các nguy cơ có thể xảy ra và rất khó để có thể kiểm soát một cách chủ động", ông Sơn nói.
TS Nguyễn Tuấn Anh lưu ý: "Khi học sinh kích động, cần ưu tiên hạ nhiệt và bảo đảm an toàn, không tranh luận đúng sai hay ép các em xin lỗi trước đám đông. Nếu xuất hiện nguy cơ gây hại, gia đình và nhà trường cần phối hợp hỗ trợ chuyên môn, không để giáo viên tự xử lý một mình".
Về trách nhiệm phối hợp, GS-TS Huỳnh Văn Sơn cho rằng nhà trường phải xây dựng môi trường giáo dục an toàn và quy trình hỗ trợ, gia đình cần làm gương, thiết lập giới hạn hành vi và phối hợp khi con gặp khó khăn. Xã hội, trong đó có truyền thông và các nền tảng số, cần hạn chế sự cổ vũ bạo lực, lan tỏa cách ứng xử có trách nhiệm.
"Sau mỗi vụ việc, bên cạnh xác định trách nhiệm, cần làm rõ những khâu phòng ngừa chưa hiệu quả để kịp thời khắc phục. Gia đình cần được thông tin sớm, chủ động phối hợp với nhà trường thực hiện kế hoạch giáo dục, hỗ trợ con và ngăn ngừa hành vi lệch chuẩn, thay vì chỉ vào cuộc khi con bị kỷ luật. Hiệu quả phòng ngừa cần được đánh giá qua mức độ an toàn của giáo viên, học sinh; việc tiếp nhận, giải quyết phản ánh đúng hạn; khả năng hạn chế tái diễn và hỗ trợ sau can thiệp, thay vì chỉ đếm số buổi tuyên truyền hay hình thức xử lý. Mục tiêu là xây dựng môi trường học đường nơi thầy cô được tôn trọng, học sinh được giáo dục bằng kỷ cương và lòng nhân ái, còn gia đình, nhà trường cùng chủ động thực hiện trách nhiệm trước khi sự việc đáng tiếc xảy ra", ông Sơn nói thêm.
Theo anh Nguyễn Đại Dương (38 tuổi, phụ huynh học sinh Trường THCS Linh Trung, P.Linh Xuân, TP.HCM), khi con mắc lỗi, phụ huynh cần bình tĩnh tìm hiểu sự việc từ nhiều phía, lắng nghe nhưng không bênh vực mù quáng. Nếu con vi phạm, cha mẹ phải giúp con nhận lỗi, hiểu hậu quả và có trách nhiệm sửa chữa, đồng thời phối hợp với giáo viên để giải quyết vấn đề từ sớm.