Ngay giữa lòng thủ đô Moskva, cách ga metro Taganskaya chừng 10 phút đi bộ, cô bạn họa sĩ Iana giới thiệu với tôi di sản kiến trúc Krutitsy, một không gian mà ở đó dòng chảy thời gian dường như ngưng đọng.
Bước qua cổng vòm của Biệt viện Thượng phụ Krutitsy (Krutitskoe Patrishshye Podvorye), tiếng ồn ào của đô thị dường như biến mất, nhường chỗ cho vẻ tĩnh lặng nguyên sơ của một quần thể kiến trúc gạch đỏ cổ kính có tuổi đời nhiều thế kỷ.
Chung quanh khu quần thể đôi chỗ lại thấy các họa sĩ đứng cạnh giá vẽ trực họa hình ảnh của tòa kiến trúc cổ kính uy nghi. “Bây giờ đây cũng là điểm check-in hot của giới trẻ Moskva đấy”, cô Iana nói.
Còn đối với các nhà nghiên cứu lịch sử, Krutitsy không chỉ là một di tích tôn giáo mà còn là một bảo tàng kiến trúc sống động, lưu giữ vẹn toàn hình ảnh của nước Nga thời kỳ tiền đế quốc.
Theo trang web chính thức của Tòa Thượng phụ Moskva, lịch sử của Krutitsy bắt đầu từ thế kỷ XIII.
Vào khoảng năm 1261, dưới thời hoàng tử Alexander Nevsky, Giáo phận Sarai được thành lập tại vùng hạ lưu sông Volga.
Khi đó, Krutitsy - một vùng đất cao nằm bên bờ sông Moskva được chọn làm nơi dừng chân tạm thời cho các giám mục Sarai.
Đến thế kỷ XV, cùng với sự suy yếu của Hãn quốc, các giám mục Sarai đã chuyển hẳn đến định cư tại Krutitsy. Địa điểm này trở thành một trung tâm văn hóa, chính trị và tôn giáo độc lập.
Thời kỳ hoàng kim của Krutitsy diễn ra vào thế kỷ XVII, nhất là dưới sự quản lý của Đức Tổng giám mục Pavel, người đã biến biệt viện này thành một trung tâm khoa học lớn, nơi quy tụ các học giả dịch thuật kinh sách.
Cũng chính trong giai đoạn này, toàn bộ quần thể kiến trúc bằng gạch đỏ kiên cố mà chúng ta thấy ngày nay đã được quy hoạch và hoàn thành.
(Ảnh: THÙY VÂN)
Tuy nhiên, dòng chảy lịch sử của Krutitsy không phải lúc nào cũng bình lặng. Cuối thế kỷ XVIII, dưới thời trị vì của Catherine Đại Đế, giáo phận Krutitsy bị bãi bỏ. Toàn bộ khu biệt viện được chuyển giao cho Bộ Chiến tranh để cải tạo thành doanh trại quân đội và nhà giam quân sự.
Sau Cách mạng Tháng Mười, công trình được trưng dụng làm kho bãi chứa vật liệu xây dựng và nhà ở tập thể cho công nhân. Việc thiếu bảo dưỡng cùng với công năng sử dụng sai mục đích đã khiến các hạng mục kiến trúc gạch và gốm tráng men quý giá xuống cấp nghiêm trọng, đứng trước nguy cơ phá hủy hoàn toàn.
Sự hồi sinh của Krutitsy gắn liền với tên tuổi của Pyotr Baranovsky (1892-1984), một nhà kiến trúc sư kiêm phục chế của Nga. Nhận thức được giá trị lịch sử của di tích, Baranovsky đã dành gần ba thập niên (từ năm 1949 đến năm 1979) để kiên trì công tác nghiên cứu, phục chế.
Bằng phương pháp khoa học nghiêm ngặt, ông và các cộng sự đã từng bước bóc tách các mảng tường cơi nới, gia cố lại nền móng và tái tạo các chi tiết trang trí nguyên bản bị hư hại.
Nỗ lực phục chế bền bỉ đó đã giúp Moskva ngày nay giữ được một di sản kiến trúc quý giá. Đến năm 1992, toàn bộ quần thể kiến trúc Krutitsy chính thức được trao trả lại cho Giáo hội Chính thống Nga. Hiện nay, di tích vừa là nơi thờ tự nghiêm trang, vừa là trụ sở của Ban Thanh niên thuộc Tòa Thượng phụ Moskva.
Nghệ thuật gạch đỏ và gốm tráng men thế kỷ XVII
Điểm làm nên giá trị đặc biệt của Krutitsy đối với nền kiến trúc Nga chính là sự đồng bộ và nguyên vẹn của cấu trúc xây dựng từ thế kỷ XVII. Công trình trung tâm của Biệt viện là Nhà thờ Đại giáo đường Uspensky nhỏ được hoàn thành vào khoảng năm 1689.
Nhà thờ được xây dựng hoàn toàn bằng gạch đỏ, mang đặc trưng của phong cách kiến trúc Nga cổ với cấu trúc năm đỉnh tháp mang các mái vòm hình củ hành màu tối, kết hợp với một tòa tháp chuông cao 45m.
Tên gọi "Uspensky nhỏ" nhằm phân biệt với Nhà thờ Đại giáo đường Uspensky lớn nằm bên trong cung điện Kremlin.
Nối liền nhà thờ với các tòa nhà chức năng khác trong khuôn viên là hệ thống Hành lang mái che Uspensky. Đây là các lối đi bộ trên cao được nâng đỡ bởi các vòm cuốn bằng gạch kiên cố, cho phép các chức sắc tôn giáo di chuyển giữa các tòa nhà mà không phải đi xuống khoảng sân bên dưới.
Hệ thống hành lang này tạo nên một cấu trúc không gian khép kín, mang dáng dấp của các pháo đài phòng thủ thời trung cổ.
Công trình kiến trúc tinh xảo và nổi tiếng nhất trong quần thể là Tòa nhà cổng Teremok được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII. Mặt tiền của tòa nhà Teremok hướng ra khoảng sân chính được bao phủ hoàn toàn bởi khoảng 2.000 viên gạch gốm tráng men màu với các họa tiết hoa văn dây lá tinh xảo, sử dụng tông màu xanh lam, xanh lục và trắng làm chủ đạo.
Việc kết hợp giữa mảng tường gạch đỏ thô mộc của hệ thống hành lang và mảng tường gốm tráng men bóng bẩy của tòa Teremok tạo nên một hiệu ứng tương phản thị giác đặc sắc, phản ánh đỉnh cao của kỹ nghệ gốm sứ kiến trúc Nga thời bấy giờ.
Đời sống đương đại và giá trị di sản
Ngày nay, sau khi được bàn giao lại cho Giáo hội, Krutitsy đã khôi phục lại đầy đủ các chức năng phụng vụ tôn giáo. Tại Nhà thờ Uspensky nhỏ, các buổi lễ cầu nguyện được tổ chức đều đặn.
Bên cạnh vai trò tôn giáo, Biệt viện Krutitsy còn là địa điểm văn hóa thu hút đông đảo công chúng. Nhờ không gian hầu như không thay đổi so với thế kỷ XVII, nơi đây trở thành phim trường ngoài trời cho nhiều bộ phim lịch sử nổi tiếng của điện ảnh Nga.
Đối với người dân Moskva và du khách thập phương, lối đi lát đá cuội gồ ghề và những bức tường gạch rêu phong của Krutitsy mang lại một khoảng lặng văn hóa quý giá, giúp họ kết nối trực tiếp với cội nguồn lịch sử của đất nước.
THÙY VÂN
Phóng viên Báo Nhân Dân thường trú tại Nga