Đi tìm 'mộ liệt sĩ tập thể': Cựu binh và người chôn cất cung cấp nhiều manh mối - Thanh Niên

Tại hội thảo thu thập, xác minh thông tin về các khu vực chôn cất tập thể hài cốt liệt sĩ ở thành phố Đà Nẵng, các cựu binh và người trực tiếp chôn cất đã cung cấp nhiều manh mối về 2 địa điểm nghi là mộ liệt sĩ tập thể trong kháng chiến chống Mỹ.

Tại hội thảo thu thập, xác minh thông tin về các khu vực chôn cất tập thể hài cốt liệt sĩ do UBND xã Hiệp Đức (thành phố Đà Nẵng) tổ chức sáng 19.10 (Thanh Niên đã thông tin), nhiều nhân chứng lịch sử gồm cựu chiến binh từng trực tiếp cầm súng chiến đấu, người tham gia chôn cất liệt sĩ, đại diện thân nhân các gia đình liệt sĩ... đã cung cấp các thông tin quan trọng để lần tìm địa điểm, trọng tâm là khu vực Đồi Chùa và sân Đảng ủy xã Hiệp Đức

Đồng đội hy sinh ngay tại trận địa "mà không thể lao ra đưa thi thể các anh về tuyến sau"

Tại hội thảo, ông Trần Phước Xảo, nguyên Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 15, Sư đoàn 2 (Quân khu 5), xúc động kể lại những năm tháng chiến đấu gian khổ và ác liệt tại khu vực Đồi Sơn và đồi Thị. Trong giai đoạn mấu chốt, đặc biệt là những ngày từ 26 đến 29.4.1970, các đơn vị bộ đội ta phải bám trụ kiên cường dưới mưa bom bão đạn để giữ vững trận địa.

"Khoảng cách giữa ta và địch có thời điểm chỉ vỏn vẹn vài chục mét. Hỏa lực đối phương khống chế dữ dội khiến nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh ngay tại trận địa mà đồng đội không thể lao ra đưa thi thể các anh về tuyến sau", cựu chiến binh Trần Phước Xảo nhớ lại.

Ông Trần Phước Xảo cho hay riêng Tiểu đoàn 10 đã ghi nhận 49 liệt sĩ trong danh sách hy sinh, trong đó có 45 người nằm lại tại khu vực Đồi Sơn.

Cũng do tình hình chiến sự ác liệt, các chiến sĩ hy sinh ở đây không thể được đưa ra khỏi trận địa ngay sau trận đánh.

Từ thực tế đó, ông Xảo cho rằng việc tiếp tục thu thập thông tin từ những người từng sống, chiến đấu hoặc làm nhiệm vụ tại Hiệp Đức trong giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng. Những ký ức, dù chỉ là các chi tiết về địa hình, đường đi hay vị trí chôn cất, đều có thể trở thành manh mối để khoanh vùng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Đối với khu vực Đồi Chùa, ông Xảo cho biết từng có một khẩu đội khoảng 15 - 17 chiến sĩ kiên cường bám trụ. Sau đó, đơn vị tiếp nhận thêm khoảng 10 cán bộ, chiến sĩ từ các đơn vị khác sang phối hợp và hỗ trợ tác chiến. Theo ước tính của ông, tổng số chiến sĩ ngã xuống tại khu vực này có thể lên tới 25 - 27 người.

Sau khi trận đánh kết thúc, thi thể các liệt sĩ đã được đồng đội khéo léo đưa xuống khu vực trũng gần tuyến đường cũ để an táng. Tuy nhiên, trải qua nhiều năm, địa hình và đường sá đã thay đổi, khiến việc xác định chính xác vị trí các phần mộ gặp nhiều khó khăn.

"Việc xác định đúng vị trí an táng không chỉ giúp tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mà còn đáp ứng nguyện vọng của thân nhân và đồng đội sau nhiều năm chờ đợi", ông Xảo nói.

Một trong những thông tin gây chú ý đặc biệt tại hội thảo đến từ ông Phan Tấn Điện (ở xã Hiệp Đức) - người đã trực tiếp tham gia an táng các liệt sĩ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

Ông Điện nhớ lại: Khoảng năm 1970, sau một trận đánh ác liệt trên địa bàn, ông cùng một số người dân địa phương đã chôn cất 4 chiến sĩ hy sinh. Thời điểm đó, ông mới chỉ khoảng 15 tuổi.

Sau hơn 50 năm, các chi tiết không còn trọn vẹn, nhưng qua việc đối chiếu với ký ức về địa hình thời bấy giờ, ông Điện nhận định vị trí chôn cất 4 liệt sĩ khả năng rất cao nằm ngay trong khu vực sân trụ sở Đảng ủy xã Hiệp Đức hiện nay.

"Sau năm 1975, tôi nhập ngũ rồi đi xa, không thường xuyên sinh sống tại địa phương nên không nắm rõ khu vực này đã từng được cất bốc hay quy tập hay chưa. Tôi không dám khẳng định tuyệt đối 100%, nhưng theo ký ức và địa hình xưa, khả năng ở sân Đảng ủy xã là rất lớn. Rất mong cơ quan chức năng sớm khảo sát để không bỏ sót các anh", ông Điện nói.

Khẩn trương khoanh vùng, chuẩn bị khảo sát thực địa

Trao đổi tại hội thảo, ông Lưu Hoàng Ân, Chủ tịch UBND xã Hiệp Đức, cho biết qua thảo luận, đối chiếu tài liệu, dữ liệu lịch sử và lời kể của các nhân chứng, hội thảo thống nhất đánh giá thông tin về 2 khu vực nghi có mộ liệt sĩ tại trụ sở Đảng ủy xã Hiệp Đức hiện nay và khu vực Đồi Chùa có cơ sở ban đầu để tiếp tục xác minh, khảo sát, tìm kiếm.

Theo thông tin được cung cấp, khu vực trụ sở Đảng ủy xã hiện nay từng là nơi chôn cất các liệt sĩ, chiến sĩ đặc công thuộc Tiểu đoàn 10 và một số đơn vị tham gia chiến đấu trong kháng chiến chống Mỹ. Trong đó có những cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Đồi Sơn năm 1970, cùng các trường hợp liệt sĩ, du kích và cơ sở cách mạng bị địch bắt, tra tấn, hy sinh.

Qua bước đầu tổng hợp lời kể, hội thảo ghi nhận khả năng có khoảng 6 liệt sĩ được chôn cất tại khu vực trụ sở Đảng ủy xã hiện nay. Trong khi đó, tại khu vực Đồi Chùa, ước tính sơ bộ từ lời kể nhân chứng cho thấy số lượng hài cốt chưa được tìm kiếm, quy tập có thể lên tới 20 - 25 người.

"Những con số này hiện mới dừng lại ở mức thông tin phản ánh ban đầu từ các nhân chứng lịch sử, chưa phải là kết luận xác minh chính thức. Ngoài 2 địa điểm trọng điểm nêu trên, hội thảo cũng ghi nhận thêm thông tin về một số hầm chiến đấu cũ nghi còn hài cốt liệt sĩ trên địa bàn", ông Ân nhấn mạnh.

Chủ tịch UBND xã Hiệp Đức cho hay những thông tin được cung cấp là cơ sở quan trọng để địa phương và cơ quan chuyên môn tiếp tục nghiên cứu, xác minh. Tuy nhiên, việc xác định chính xác phạm vi, số lượng hài cốt và phương án tìm kiếm phải dựa trên kết quả khảo sát thực địa, đối chiếu tài liệu và thực hiện theo đúng quy định.

Địa phương mong muốn tiếp tục nhận được thông tin từ các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, thân nhân liệt sĩ và người dân từng sinh sống tại Hiệp Đức trong thời kỳ chiến tranh. Những thông tin bổ sung, kể cả các chi tiết nhỏ về địa hình, trận đánh hoặc nơi chôn cất, đều có thể góp phần thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

"Việc khẩn trương xác minh các địa điểm nghi có hài cốt liệt sĩ tại Hiệp Đức có ý nghĩa đặc biệt đối với địa phương, thân nhân và đồng đội của những người đã ngã xuống. Mỗi thông tin được làm sáng tỏ sẽ góp phần đưa các liệt sĩ trở về với đồng đội, gia đình và quê hương sau nhiều năm nằm lại nơi chiến trường", ông Ân nhấn mạnh.

Theo báo cáo của Ban Chỉ huy quân sự xã Hiệp Đức, từ tháng 9.2026, địa phương đã rà soát, thu thập tư liệu và thông tin nhân chứng liên quan đến khu vực hố Bà Lâu, nay thuộc sân trụ sở Đảng ủy xã ở địa chỉ 127 Hùng Vương, thôn An Đông. Đây là hố sâu hơn 20 mét, được cho là nơi chôn cất một số chiến sĩ cách mạng hy sinh trong chiến tranh.

Các nguồn tin ban đầu cho biết khoảng năm 1960, có nhóm 5 - 6 thi thể chiến sĩ được chôn cất tại khu vực này. Đến năm 1971, tiếp tục có 3 chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Đồi Sơn.