Doanh nghiệp Việt Nam đang chịu những yêu cầu ESG nào từ thị trường?

Khi đối tác không chỉ hỏi giá và chất lượng

Với nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp xuất khẩu, một đơn hàng hiện nay có thể đi kèm nhiều yêu cầu hơn trước.

Không chỉ giá, chất lượng hay thời gian giao hàng, đối tác có thể quan tâm sản phẩm được tạo ra với mức phát thải bao nhiêu, nguyên liệu đến từ đâu, có khả năng truy xuất hay không, điều kiện lao động ra sao và doanh nghiệp quản trị các rủi ro môi trường - xã hội như thế nào. Đó là cách ESG đang đi trực tiếp vào hoạt động kinh doanh.

Theo ông Đỗ Phong Lưu, chuyên gia trong lĩnh vực ESG, sự thay đổi đáng chú ý nhất là thị trường đang chuyển từ việc chấp nhận những cam kết mang tính tự nguyện sang yêu cầu doanh nghiệp chứng minh bằng dữ liệu.

Tại châu Âu, những quy định liên quan đến Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), báo cáo phát triển bền vững hay chống phá rừng đang khiến trách nhiệm không chỉ dừng ở doanh nghiệp nhập khẩu mà lan xuống các mắt xích trong chuỗi cung ứng. Tại Mỹ, yêu cầu về lao động cưỡng bức, nhân quyền và minh bạch nguồn gốc cũng tạo sức ép đối với nhà sản xuất và xuất khẩu.

Điều này có nghĩa, ngay cả khi không trực tiếp thuộc đối tượng điều chỉnh của một quy định quốc tế, doanh nghiệp Việt vẫn có thể chịu tác động khi khách hàng nước ngoài yêu cầu nhà cung cấp cung cấp dữ liệu.

 Khoảng cách từ “biết ESG” đến “làm ESG”

Nhận thức về ESG tại Việt Nam đã cải thiện khá nhanh. Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng giữa các nhóm doanh nghiệp còn khác nhau.

Khảo sát ESG Progress Tracker 2025 của PwC thực hiện với 174 người tham gia thuộc cộng đồng doanh nghiệp tại Việt Nam cho thấy 89% cho biết doanh nghiệp của họ đã có hoặc dự kiến đưa ra cam kết ESG trong 2-4 năm tới. Nhưng cam kết không đồng nghĩa với khả năng triển khai.

Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp niêm yết đang đi nhanh hơn, một phần do chịu sức ép trực tiếp từ công ty mẹ, nhà đầu tư, đối tác và yêu cầu công bố thông tin. Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa thường khó hơn do hạn chế về nhân lực, tài chính và hệ thống quản trị.

Thực tế, ESG không phải một bộ tiêu chuẩn có thể hoàn thành bằng việc lập thêm một báo cáo. Để đo phát thải, doanh nghiệp phải nắm được lượng điện, nhiên liệu, nguyên liệu sử dụng. Muốn truy xuất nguồn gốc, dữ liệu phải đi từ nhà cung cấp đầu vào tới sản phẩm cuối cùng. Muốn chứng minh trách nhiệm xã hội, doanh nghiệp phải có hệ thống quản lý lao động và các cơ chế kiểm soát phù hợp.

Nói cách khác, ESG buộc doanh nghiệp nhìn lại chính cách mình vận hành.

“Điểm nghẽn” dữ liệu

Theo khảo sát của PwC, 82% doanh nghiệp được hỏi đã thu thập dữ liệu ESG nhưng chỉ 10% sử dụng công cụ Business Intelligence (BI) để khai thác và phân tích dữ liệu. Đáng chú ý, 47% nằm trong nhóm vẫn gặp tình trạng thu thập dữ liệu thủ công hoặc thiếu nhất quán, khiến dữ liệu khó phân tích và xác minh.

Đây là thách thức rất thực tế với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Dữ liệu về điện, nước, nhiên liệu, nguyên vật liệu hay lao động có thể nằm ở nhiều phòng ban, thậm chí lưu trên các bảng tính riêng lẻ. Khi đối tác yêu cầu một bộ dữ liệu nhất quán, doanh nghiệp mới nhận ra vấn đề không nằm ở việc “có làm ESG hay không” mà ở khả năng chứng minh những gì mình đã làm.

Ông Đỗ Phong Lưu cho rằng doanh nghiệp cần chuyển dần từ thu thập dữ liệu thủ công, phân tán sang hệ thống số hóa có khả năng lưu giữ, truy xuất và kiểm chứng thông tin.

Du lịch cũng không đứng ngoài ESG

ESG thường được nhắc đến nhiều ở thép, xi măng, dệt may, nông sản hay các ngành sản xuất xuất khẩu. Nhưng sức ép này đang lan sang cả dịch vụ.

Theo ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á (ATI), các vấn đề như du lịch xanh, sử dụng tài nguyên hợp lý, giảm chất thải, trách nhiệm với cộng đồng và tôn trọng giá trị bản địa ngày càng gắn với khả năng thu hút khách quốc tế và xây dựng thương hiệu điểm đến.

Mức độ sẵn sàng trong ngành du lịch cũng có sự phân hóa. Theo ông Quỳnh, các tập đoàn lớn, resort cao cấp hoặc chuỗi khách sạn do nước ngoài quản lý đã áp dụng ESG bài bản hơn, trong khi nhiều doanh nghiệp địa phương mới dừng ở nhận thức hoặc thực hành tự phát.

“ESG có thể đóng vai trò như một “tấm hộ chiếu xanh”, giúp doanh nghiệp dễ dàng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, tiếp cận nguồn vốn xanh và thu hút các đối tác lữ hành uy tín”, ông Quỳnh nhận định.

Tốn chi phí, nhưng không chỉ là chi phí

Một trong những tâm lý phổ biến là làm ESG đồng nghĩa với phát sinh thêm chi phí: thuê tư vấn, đầu tư công nghệ, thay đổi thiết bị, đào tạo nhân sự hay xây dựng hệ thống dữ liệu.

Nhận định này không sai, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ. Nhưng nếu chỉ coi ESG là chi phí tuân thủ, doanh nghiệp có thể bỏ qua lợi ích dài hạn.

Tiết kiệm điện và nhiên liệu vừa giảm phát thải vừa giảm chi phí vận hành. Quản lý nguyên liệu tốt giúp hạn chế lãng phí. Chuỗi cung ứng minh bạch giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro tốt hơn. Chính sách lao động tốt có thể giúp giữ chân nhân sự và nâng chất lượng hoạt động.

“ESG có tốn tiền không?” không quan trọng bằng việc doanh nghiệp sử dụng ESG như một khoản chi phí tuân thủ hay một công cụ để tạo giá trị - ông Đỗ Phong Lưu nhận định.

Không cần làm tất cả cùng lúc

Với doanh nghiệp mới bắt đầu, ESG có thể là một khái niệm rộng và dễ gây tâm lý e ngại. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nhất thiết phải triển khai mọi vấn đề môi trường, xã hội và quản trị cùng lúc. Quan trọng hơn là xác định yêu cầu nào tác động trực tiếp nhất tới ngành hàng, khách hàng và thị trường của mình.

Một doanh nghiệp xuất khẩu thép có thể phải ưu tiên dữ liệu phát thải. Doanh nghiệp nông sản phải chú trọng truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp du lịch cần quan tâm nhiều hơn tới môi trường, lao động và cộng đồng địa phương.

Điểm xuất phát chung vẫn là quản trị: ai chịu trách nhiệm về ESG, doanh nghiệp đang có dữ liệu gì, còn thiếu gì và khách hàng sẽ yêu cầu gì trong những năm tới.

Ông Phạm Hải Quỳnh cho rằng doanh nghiệp không nên chờ “đủ tiền” mới làm ESG mà có thể bắt đầu từ những việc khả thi như kiểm toán chất thải, giảm nhựa dùng một lần, tiết kiệm nước, số hóa quy trình và hợp tác với các nhà cung cấp địa phương đáp ứng tiêu chí xanh.

Khi thị trường ngày càng đòi hỏi bằng chứng thay cho những tuyên bố chung chung, khả năng chứng minh doanh nghiệp sản xuất có trách nhiệm, quản trị minh bạch và kiểm soát được tác động sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh thực sự.

Và khi đó, ESG không chỉ là “giấy thông hành” để doanh nghiệp giữ được một đơn hàng, mà còn là cơ hội để doanh nghiệp Việt nâng cấp chính mình trước khi thị trường buộc phải thay đổi.

"ESG không chỉ là câu chuyện doanh nghiệp làm gì, mà quan trọng hơn là doanh nghiệp chứng minh được gì".

Ông Đỗ Phong Lưu, chuyên gia ESG

"ESG có thể đóng vai trò như một "tấm hộ chiếu xanh", giúp doanh nghiệp dễ dàng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, tiếp cận nguồn vốn xanh và thu hút các đối tác lữ hành uy tín".

Ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á (ATI)

Diễn đàn ESG Việt Nam là sự kiện thường niên do báo Dân trí khởi xướng và tổ chức từ năm 2024. Điểm nhấn của Diễn đàn là chuỗi hoạt động hội thảo, tọa đàm, company tour và lễ vinh danh Vietnam ESG Awards tôn vinh các đơn vị thực thi tốt ESG.

Diễn đàn ESG Việt Nam 2026 có chủ đề “Nắm bắt cơ hội - Dẫn dắt tăng trưởng”. Chủ đề của Diễn đàn được lựa chọn trong bối cảnh các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) ngày càng trở thành yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Diễn đàn năm nay không chỉ tập trung vào tính cấp thiết của việc hành động sớm mà còn đặt trọng tâm vào vai trò tiên phong của doanh nghiệp và tổ chức trong việc chuyển hóa thách thức thành động lực dẫn dắt tăng trưởng bền vững.