Dưới căn chòi lá trước nhà ông Lê Văn Dũng ở xã Hưng Hội (Cà Mau), hàng trăm chiếc cối xay bột được sắp xếp ngay ngắn. Chúng tôi đến nhà ông Dũng khi ông đang cặm cụi sửa lại chiếc "ngỗng cối" - bộ phận bằng gỗ nằm ở giữa hai khối đá giúp giữ chặt và tạo khớp xoay.
Ông Dũng cho biết, niềm đam mê sưu tầm cối xay bắt nguồn từ hai chiếc cối có tuổi đời gần một thế kỷ do ông ngoại để lại. Nhìn những kỷ vật ấy, ông nhớ lại thời thơ ấu, khi muốn có chiếc bánh lá hay tô bánh canh, gia đình phải mất đến hai ngày chuẩn bị, từ xay bột đến chế biến thành phẩm.
Từ những hồi ức đó, ông bắt đầu tìm mua, sưu tầm cối xay cũ với mong muốn lưu giữ những vật dụng từng gắn bó mật thiết với đời sống nông thôn. Ông cũng muốn thông qua những hiện vật này nhắc nhở con cháu biết quý trọng những gì đang có, hiểu giá trị của lao động và rèn luyện đức tính cần cù.
"Mai này có thể người trẻ không còn biết chiếc cối này dùng để làm gì, nhưng tôi mong khi nhìn thấy nó, con cháu sẽ biết ông bà ngày trước đã sống và làm lụng như thế nào. Giữ được những thứ này là giữ lại một chút ký ức cho mai sau", ông Hùng trầm tư nói.
Gần 10 năm qua, ông Dũng đã lặn lội nhiều địa phương để tìm những chiếc cối xay gạo, xay bột còn sót lại trong dân. Giá mỗi chiếc cối dao động từ 300.000 đồng đến hơn 2 triệu đồng (tùy loại và tình trạng).
Tuy nhiên, việc tìm mua không phải lúc nào cũng thuận lợi. Ông Dũng kể, nhiều chiếc cối sau thời gian dài không còn sử dụng bị bỏ quên ở góc vườn, bờ sông, nhưng không ít gia đình vẫn ngần ngại bán bởi đó là vật dụng gắn bó với nhiều thế hệ. Có chiếc cối, ông phải mất hơn một tháng kiên trì đến thuyết phục chủ nhà mới được nhượng lại.
Đến nay, bộ sưu tập của ông Dũng đã có hàng trăm chiếc, với nhiều kích thước, kiểu dáng và niên đại khác nhau. Trong đó, có những chiếc vài chục năm tuổi và đặc biệt là một chiếc cối đá được ông cho biết đã hơn 200 năm tuổi.
Là người sống cùng ấp, ông Dương Quốc Hùng (73 tuổi) coi bộ sưu tập của ông Dũng như một "kho tư liệu sống". Mỗi lần đi ngang, ông Hùng đều ghé vào ngắm nghía để nhớ lại những ngày gian khổ mới làm ra được hạt gạo, cái bánh… từ đó thêm trân trọng hiện tại và nỗ lực làm ăn.
Ngoài cối xay, ông Dũng còn sưu tầm và lưu giữ nhiều nông cụ thô sơ từng gắn bó với sản xuất nông nghiệp như cân đòn, bình xịt thuốc, nọc cấy lúa, vòng gặt lúa... Các hiện vật được ông trưng bày quanh căn chòi nhỏ ven đường để người dân địa phương có thể ghé thăm, tìm hiểu và ôn lại ký ức.