Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI đã đổi mới toàn diện tư duy quản lý. Trên cơ sở khoa học và tiệm cận với thông lệ quốc tế, dự thảo luật đã xây dựng một mục về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Ủy ban Codex).
Theo đó, phân tích nguy cơ là một quá trình bao gồm các hoạt động: đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Việc đánh giá nguy cơ giúp xác định một cách độc lập, khách quan khả năng xảy ra của các mối nguy về an toàn thực phẩm. Kết quả phân tích nguy cơ sẽ là cơ sở để quyết định áp dụng hoặc điều chỉnh một trong các biện pháp quản lý an toàn thực phẩm phù hợp theo từng thời kỳ. Kết quả phân tích nguy cơ là cơ sở phòng ngừa, kiểm soát, ngăn ngừa, khắc phục sự cố mất an toàn thực phẩm; khi sự cố xảy ra thì thực hiện truy xuất nguồn gốc theo quy định của pháp luật.
Trước sự thay đổi của dự thảo Luật, nhiều doanh nghiệp lo ngại quy định mới sẽ làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gây ùn tắc tại cửa khẩu dẫn đến các ảnh hưởng không mong muốn như chi phí tăng cao, suy giảm lưu lượng thương mại, kìm hãm đà tăng trưởng và đầu tư vào ngành chế biến thực phẩm của Việt Nam.
Tuy nhiên, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) Chu Quốc Thịnh cho biết từ nền tảng cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra trên thị trường, quy định mới phù hợp hơn với thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu thông quan nhanh chóng, minh bạch nhưng vẫn bảo đảm an toàn cho sức khỏe người dân.
Dự thảo Luật quy định 3 phương thức kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu gồm: chặt, thông thường và giảm trên cơ sở kế thừa và giữ nguyên quy định tại Luật An toàn thực phẩm năm 2010. Biện pháp quản lý này sẽ chỉ tập trung vào các nhóm thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng để tập trung quản lý, tránh dàn trải nguồn lực.
Để bảo đảm sức khỏe người dân và tránh ách tắc trong hoạt động nhập khẩu tại cửa khẩu, trên cơ sở hồ sơ chính sách Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết 184/NQ-CP, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và Dự thảo Nghị định quy định chi tiết Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã quy định việc kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu với nhiều nội dung phù hợp thực tiễn, một số quy định tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.
Đối với phương thức thông thường: Chỉ tiến hành lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, lô hàng vẫn được thông quan mà không cần chờ kết quả thử nghiệm. Tuy nhiên, nếu kết quả thử nghiệm có chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn thì sẽ tiến hành truy xuất, thu hồi và xử lý.
Đối với phương thức kiểm tra giảm (chỉ kiểm tra hồ sơ): Dự thảo Nghị định đã có các quy định thông thoáng hơn so với trường hợp quy định Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Đối với phương thức kiểm tra chặt: Khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ thì kiểm tra chặt đối với 3 trường hợp tương tự Nghị định số 15/2018/NĐ-CP. Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ: Kiểm tra chặt áp dụng đối với sản phẩm nguy cơ cao và được áp dụng cơ chế chuyển đổi sang phương thức kiểm tra thông thường, kiểm tra giảm nếu có lịch sử tuân thủ các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu (theo nguyên tắc tại khoản 5 Điều 51 dự thảo Luật).
Đối với các trường hợp miễn kiểm tra: kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất nội bộ, gia công hàng xuất khẩu không tiêu thụ nội địa, sản phẩm được cấp giấy tiếp nhận đăng ký công bố) và bổ sung thêm 3 trường hợp miễn kiểm tra
Sự đổi mới này giúp giảm chi phí tuân thủ cho cả xã hội, tạo sự chủ động cho các tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, song cũng nâng cao trách nhiệm tự giác của các chủ thể trong việc bảo đảm an toàn thực phẩm.
Trước băn khoăn của cộng đồng doanh nghiệp là năng lực kiểm nghiệm trong nước có đáp ứng kịp thời yêu cầu thông quan nhanh chóng và lượng thực phẩm lưu thông tại cửa khẩu hằng ngày hay không, Cục trưởng Chu Quốc Thịnh cho biết thực tế từ số liệu cho thấy, hệ thống hạ tầng kiểm nghiệm hiện tại hoàn toàn đủ khả năng gánh vác trọng trách này. Hiện nay, 3 ngành: y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Như vậy, với hệ thống hiện nay về cơ bản đáp ứng được năng lực để phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu.
Để nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, ngày 8/6/2026 Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-BYT về việc Hoàn thiện việc quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Trong đó định hướng tập trung phát triển 2 Trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đặt tại Khánh Hòa và Thành phố Hồ Chí Minh; đồng thời huy động các Trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực cùng tham gia thử nghiệm (hiện nay đã có 4 trung tâm được chỉ định phục vụ quản lý Nhà nước, sắp tới sẽ chỉ định thêm 30 trung tâm còn lại).
Đặc biệt, dự thảo Luật an toàn thực phẩm (sửa đổi) đã bổ sung quy định nâng cao vai trò hệ thống tổ chức thử nghiệm của Nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu lưu thông trên thị trường để thực hiện thử nghiệm chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Theo đó, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải chủ động bố trí ngân sách nhà nước của địa phương để tăng cường lấy mẫu hậu kiểm. Nội dung này đã có trong chính sách của dự thảo Luật.
Ngoài ra, tầm nhìn đổi mới này còn được thể hiện rõ nét khi dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia hoạt động thử nghiệm về an toàn thực phẩm, trong đó bao gồm cả phục vụ quản lý nhà nước. Đây là đòn bẩy quan trọng đòi hỏi chính quyền các địa phương cần sớm ban hành các chính sách thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư xây dựng phòng thử nghiệm tại địa bàn, tạo đột phá xã hội hóa nhằm cắt giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian thông quan hàng hóa.
Quang Minh