Nhà khoa bảng dạy dân làm tiểu thủ công nghiệp
Theo quan niệm truyền thống, các nhà khoa bảng thường chú trọng vào công việc quan trường hoặc sự nghiệp của họ gắn với dạy học hay sáng tác văn học. Điều này thể hiện rõ qua quan niệm: Sĩ, nông, công, thương, trong đó tầng lớp trí thức Nho học đứng đầu trong quan niệm “tứ dân”.
Học hành để làm quan, nắm trách nhiệm quản lý xã hội, định hướng tư tưởng, giữ gìn kỷ cương đất nước... Nhiều người quan niệm tầng lớp “sĩ” này tách biệt với sản xuất. Trong quan niệm “tứ dân”, tầng lớp “công”, tức thợ thủ công chỉ đứng thứ ba.
Nhưng trong lịch sử Việt Nam nói chung, lịch sử khoa bảng nói riêng, lại có những trường hợp đặc biệt.
Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), từ ngày 9/11 đến 5/12, tại di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động văn hóa, khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám Tổ chức khai mạc Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”. Triển lãm đem đến công chúng một góc nhìn mới lạ. Không ít vị quan nổi tiếng gắn với các nghề sản xuất tiểu thủ công nghiệp.
Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động văn hóa, khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám Nguyễn Văn Tú cho biết: “Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, khoa cử Nho học đã sản sinh ra những bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước. Trong số họ, có nhiều nhà khoa bảng được ghi danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám còn có đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được nhân dân tôn vinh làm tổ nghề. Triển lãm lần này giới thiệu 8 vị Tiến sĩ có tên trên bia Tiến sĩ là tổ nghề một số nghề thủ công truyền thống của nước ta. Triển lãm cũng giới thiệu về nhà Nho Đặng Huy Trứ với nghề nhiếp ảnh”.
Tám nghề có Tổ nghề là những vị Tiến sĩ gồm: Nghề in mộc bản - Tiến sĩ Lương Như Hộc, nghề dệt chiếu - Tiến sĩ Phạm Đôn Lễ, nghề làm sơn ta - Tiến sĩ Trần Lư, nghề ép dầu - Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán, nghề dệt lượt - Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan (tức Trạng Bùng), nghề Thêu - Tiến sĩ Lê Công Hành, nghề thuộc da - Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung, nghề dát thiếc - Tiến sĩ Nguyễn Chính.
Trong các nghề thủ công truyền thống của nước ta, có một nghề gắn liền với việc học hành, sách vở, đó là nghề in mộc bản. Triển lãm có một không gian nghề in cổ truyền. Chính việc phổ cập nghề in đã giúp cho quá trình lưu giữ, lan tỏa tri thức, dạy học qua sách vở trở nên thuận tiện hơn, góp phần thúc đẩy việc học hành, sáng tác văn chương, lưu giữ tri thức trên nhiều mặt.
Bất ngờ với những đóng góp về... công nghiệp văn hóa
Nhiều nghề thủ công truyền thống vẫn tồn tại và phát triển đến hôm nay, góp phần thúc đẩy kinh tế-xã hội của nhiều địa phương. Không chỉ thế, nhiều nghề thủ công còn được khai thác, phát triển trong công nghiệp văn hóa.
Điều đặc biệt của Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” là việc giới thiệu sự kế thừa, tiếp nối, ứng dụng vào phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ, tác phẩm nghệ thuật hôm nay.
Ngay cả một nghề tưởng như rất xa lạ với công nghiệp văn hóa như nghề dệt chiếu nhưng khi có sự tham gia của các nghệ sĩ, những công cụ sản xuất, những sợi cói cũng trở thành tác phẩm nghệ thuật. Bên không gian giới thiệu nghề dệt chiếu, Ban tổ chức trưng bày một tác phẩm cỡ lớn của họa sĩ Vũ Xuân Đông được tạo nên bởi chính những dụng cụ dệt chiếu, những sợi cói và một số chất liệu dân gian khác.
Giám tuyển nghệ thuật, nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn cho biết: “Việt Nam vốn rất nổi tiếng với nghề sơn và nghệ thuật sơn mài. Nhưng không phải ai cũng biết ông tổ của nghề sơn nước ta là Tiến sĩ Trần Lư. Ông chính là người dạy cho người dân nghề sơn cổ truyền. Ở đây chúng tôi giới thiệu một số tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Tấn Cường và sản phẩm của một nhóm bạn trẻ họ đã biến sản phẩm sơn mài thành những mặt hàng chất lượng cao được thiết kế rất là hiện đại nhưng lại lấy cảm hứng từ chính văn hóa truyền thống của Việt Nam. Như vậy, nhiều lĩnh vực công nghiệp văn hóa hôm nay được phát triển từ đóng góp của các vị danh Nho thời xưa”.
Ở không gian giới thiệu về nghề thêu, bên cạnh việc tìm hiểu về công trạng của Tiến sĩ Lê Công Hành, công chúng được chiêm ngưỡng các tác phẩm thêu của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm. Trong khi đó, nhiều người bất ngờ khi được biết Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan lại là tổ nghề dệt lượt.
Tại không gian giới thiệu về Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan, công chúng được tìm hiểu các sản phẩm của nghề dệt tơ tằm, các sáng tác, thiết kế từ sản phẩm tơ tằm của nghệ nhân Thúy Quỳnh (làng the lụa La Khê) và một số thiết kế đương đại khác. Không gian giới thiệu nghề ép dầu lại được “thắp sáng” bởi những chiếc đèn thả, lấy cảm hứng từ những chiếc đèn dầu bằng gốm hình con chim dưới thời Mạc.
Tham quan triển lãm, anh Nguyễn Toàn Thắng (phố Hàm Long, phường Cửa Nam) cho biết: “Triển lãm chỉ giới thiệu chưa đến 10 nghề thủ công, nhưng tôi nhận thấy tiềm năng để khai thác, phát triển các nghề thủ công trong cuộc sống hôm nay, nhất là vào nghệ thuật, các sản phẩm lưu niệm... là rất lớn”.
Ở mỗi không gian giới thiệu về nghề cổ luôn có một tấm bia khắc mica (do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện) là phiên bản tấm bia đá tại Văn Miếu-Quốc Tử Giám có đề danh vị Tiến sĩ là tổ nghề.
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” là hoạt động hưởng ứng Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Chính sự sắp đặt đó giúp người xem hình dung rõ hơn về dòng chảy từ quá khứ đến hiện đại qua ngôn ngữ thị giác hiện đại, đồng thời, giúp người xem hiểu thêm những phương pháp sáng tạo để nghề thủ công thích ứng, gia tăng giá trị kinh tế, nghệ thuật trong cuộc sống hiện đại.
GIANG NAM