Nguyên tắc xuyên suốt là coi trọng chất lượng, bảo đảm liêm chính khoa học, hội nhập quốc tế và tạo cơ chế cạnh tranh trong bổ nhiệm, bảo đảm khách quan, công bằng giữa ứng viên trong và ngoài cơ sở giáo dục đại học.
Đây là chia sẻ của Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục Vũ Minh Đức về quan điểm xây dựng dự thảo quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Khắc phục những hạn chế
Theo ông Vũ Minh Đức, từ năm 2018, khi áp dụng Quyết định 37/2018/QĐ-TTg quy định Nhà nước công nhận đạt chuẩn và các cơ sở giáo dục bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư cho các ứng viên, đã có 3.698 ứng viên được công nhận đạt chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Tuy nhiên, việc xét và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư vẫn còn những hạn chế khi chưa gắn với vị trí việc làm, chưa có cạnh tranh. Quy trình xét đạt chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư phải qua ba cấp nặng nề, mất nhiều thời gian: từ hội đồng giáo sư cấp cơ sở, qua hội đồng giáo sư cấp ngành đến Hội đồng giáo sư cấp Nhà nước. Trong quá trình triển khai có kẽ hở tính điểm quy đổi thành tổng điểm mà chưa chú ý đánh giá thực chất công trình khoa học; chưa chú trọng năng lực giảng dạy.
Tại Kết luận số 91-KL/TW năm 2024, Bộ Chính trị yêu cầu tăng quyền tự chủ, nâng cao trách nhiệm giải trình, phát huy dân chủ trong các cơ sở giáo dục và đào tạo; hoàn thiện chính sách, cơ chế tự chủ đối với các cơ sở giáo dục đại học phù hợp với xu thế chung của thế giới.
Tại Nghị quyết số 71-NQ/TW năm 2025, Bộ Chính trị tiếp tục yêu cầu hoàn thiện các quy định về biên chế, tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình tuyển dụng, bổ nhiệm đối với giáo sư, phó giáo sư và các chức danh giảng viên khác phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn Việt Nam; trên cơ sở đó giao các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp tự quyết định và thực hiện phù hợp với điều kiện của nhà trường.
Ông Đức cho biết trong quá trình triển khai chỉ đạo của Bộ Chính trị, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã khảo sát các cơ sở giáo dục đại học. Kết quả khảo sát, lấy ý kiến các cơ sở giáo dục đại học cho thấy đa số các ý kiến cho rằng cần phải thay đổi theo hướng tăng cường tự chủ cho các nhà trường.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã nghiên cứu kinh nghiệm của các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Australia, Hoa Kỳ, Pháp về tiêu chí, tiêu chuẩn (học vấn, nghiên cứu, kinh nghiệm giảng dạy, đóng góp cho trường và xã hội); quy trình bổ nhiệm; tỷ lệ và cơ cấu giáo sư, phó giáo sư.
Minh bạch tiêu chuẩn, chú trọng chất lượng
Ông Vũ Minh Đức nhấn mạnh giáo sư, phó giáo sư là chức danh của giảng viên đại học, gắn với vị trí việc làm. Quan điểm khi xây dựng thông tư là phân cấp đầy đủ, phát huy quyền tự chủ gắn liền với trách nhiệm giải trình của cơ sở giáo dục đại học. Hệ thống tiêu chuẩn, quy trình rõ ràng, minh bạch, chú trọng chất lượng, tiệm cận chuẩn mực quốc tế và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Bên cạnh đó, vẫn đảm bảo kế thừa những điểm hợp lý của quy định cũ và có lộ trình phù hợp để không tạo sự thay đổi đột ngột khi thực hiện.
Về quy trình, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định tiêu chuẩn tối thiểu (gồm tiêu chuẩn chung và tiêu chuẩn năng lực), cơ sở đào tạo quy định tiêu chuẩn cụ thể nhưng không được thấp hơn, không được bỏ tiêu chuẩn/tiêu chí, thay đổi hoặc bổ sung trường hợp thay thế ngoài quy định của Thông tư.
Thay vì ba cấp xét duyệt tiêu chuẩn cần đạt như trước đây, việc xét duyệt, bổ nhiệm do cơ sở giáo dục đại học tự thực hiện. Cơ sở đào tạo đại học thông báo tuyển chọn, tiếp nhận hồ sơ và thành lập hội đồng đánh giá. Hội đồng kiểm tra yêu cầu tối thiểu, xác minh hồ sơ và tổ chức phản biện; đánh giá năng lực, chấm điểm, xếp hạng và lập danh sách. Từ kết quả này, cơ sở giáo dục đại học lựa chọn và quyết định bổ nhiệm.
Về tiêu chuẩn, thông tư quy định 3 năng lực cốt lõi: năng lực giảng dạy và kết quả đào tạo; năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; năng lực phát triển tập thể và phục vụ cộng đồng; trọng số tối thiểu tương ứng: 30- 30- 20%. Trong đó chú trọng năng lực giảng dạy khi yêu cầu giờ giảng trực tiếp (3 năm x 180h hoặc 6 năm x 90h), số lượng đào tạo tiến sỹ, thạc sỹ; phát triển chương trình; đánh giá trực tiếp năng lực giảng dạy thông qua hồ sơ, thuyết giảng, thuyết trình.
Dự thảo thông tư mới yêu cầu chặt chẽ hơn về chất lượng và liêm chính học thuật của ứng viên khi chỉ tính công bố mà ứng viên là tác giả chính trên các tạp chí loại 1. Hội đồng đánh giá phải có tối thiểu là 7 thành viên, ngành đặc thù tối thiểu là 5 thành viên. Hội đồng đánh giá hồ sơ bổ nhiệm giáo sư phải là giáo sư. Hội đồng đánh giá hồ sơ bổ nhiệm phó giáo sư thì chủ tịch hội đồng là giáo sư và phải có ít nhất 1/3 tổng số thành viên là giáo sư. Hội đồng phải có tối thiểu 30- 50% tổng số thành viên ngoài cơ sở giáo dục đại học.
Việc tổ chức phản biện độc lập phải có tối thiểu 3 chuyên gia phản biện (đối với ứng viên phó giáo sư) hoặc 5 chuyên gia, có chuyên gia nước ngoài (đối với ứng viên giáo sư). Chuyên gia phản biện phải là người có uy tín, năng lực khoa học, không có xung đột lợi ích.
Dự thảo thông tư cũng quy định số lượng giáo sư không vượt quá 25% tổng số giáo sư, phó giáo sư nhóm ngành. Đặc biệt, dự thảo thông tư thiết lập cơ chế cạnh tranh trong bổ nhiệm khi yêu cầu xếp hạng ứng viên đạt yêu cầu theo điểm. Người đứng đầu cơ sở đào tạo quyết định lựa chọn để bổ nhiệm. Nhiệm vụ của giáo sư, phó giáo sư khi được bổ nhiệm ghi rõ trong văn bản giao nhiệm vụ hoặc hợp đồng làm việc, hợp đồng lao động. Định kỳ 3- 5 năm cơ sở đào tạo đánh giá, điều chỉnh nhiệm vụ, hỗ trợ phát triển hoặc xem xét miễn nhiệm.
Theo ông Vũ Minh Đức, do chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm nên sở giáo dục đại học chỉ bổ nhiệm khi có vị trí (chức danh giảng viên đại học trong cơ cấu tổ chức, nhân sự); có nhiệm vụ và điều kiện để người được bổ nhiệm thực hiện công việc.
Để tránh tình trạng cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm ồ ạt, dự thảo thông tư quy định trong 3 năm đầu thực hiện thông tư mới, mỗi năm, cơ sở giáo dục đại học chỉ được bổ nhiệm không quá 20% tổng số giáo sư, phó giáo sư tại thời điểm đầu năm học. Số vị trí giáo sư được bổ nhiệm mới không quá 1/3 số phó giáo sư được bổ nhiệm mới./.
(Vietnam+)