Nguồn lực mới và thách thức phân bổ hiệu quả
Đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao về tốc độ tăng trưởng, năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để khơi thông, giải phóng và phát huy hiệu quả các nguồn lực.
Tại Hội thảo Khoa học Quốc gia “Khơi thông và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho phát triển kinh tế trong kỷ nguyên mới của Việt Nam” do Đại học Kinh tế quốc dân và Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật tổ chức, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đức Thọ, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Đại học Kinh tế quốc dân nhận định, trong các định hướng điều hành hiện nay, yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng, cải thiện năng lực quản trị, và đặc biệt là việc huy động, phân bổ, sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đang nhận được sự quan tâm đặc biệt.
Trong bối cảnh đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Đức Thọ đặt vấn đề, bên cạnh bài toán có bao nhiêu nguồn lực, chúng ta cần phải trả lời được câu hỏi làm thế nào để khơi thông những nguồn lực còn tiềm ẩn, thu hút thêm những nguồn lực mới, và trên hết là phân bổ các nguồn lực đó đến những nơi có khả năng tạo ra hiệu quả kinh tế-xã hội cao nhất.
Tiếp nối ý kiến của Giám đốc Đại học Kinh tế quốc dân, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Quốc gia Sự thật chỉ ra, Việt Nam có những nguồn lực truyền thống như vốn, lao động, đất đai, tài nguyên và kết cấu hạ tầng. Các nguồn lực mới như khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và tài sản trí tuệ ngày càng khẳng định vai trò quan trọng; đồng thời động lực mới được thúc đẩy mạnh mẽ bởi nguồn nhân lực chất lượng cao, các thành phần kinh tế và tiến trình hội nhập quốc tế.
Thực tế cho thấy, một nền kinh tế có thể sở hữu nhiều nguồn lực nhưng vẫn tăng trưởng dưới tiềm năng nếu các nguồn lực chưa được đưa vào sử dụng kịp thời, bị phân tán, phân bổ chưa hợp lý hoặc chưa được chuyển hóa thành năng suất, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, công tác quản lý và phân bổ nguồn lực vẫn còn những hạn chế nhất định. Một số nguồn lực chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng và bị ách tắc do rào cản thể chế, thủ tục. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tiếp cận các yếu tố đầu vào thiết yếu như vốn, đất đai, công nghệ, dữ liệu và nhân lực.
Cùng quan điểm với Phó Giáo sư Bùi Đức Thọ, Phó Giáo sư Vũ Trọng Lâm nêu ý kiến, vấn đề nguồn lực cần được nhìn nhận không chỉ ở phương diện quy mô hay khả năng huy động, mà quan trọng hơn là khả năng giải phóng, phân bổ, kết nối và sử dụng hiệu quả.
Tháo gỡ điểm nghẽn để các nguồn lực mới phát triển
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức, Trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, phát triển khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực gồm có ba điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Trước hết, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn thấp.
Báo cáo điều tra của Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ quốc gia, về tổng chi tài chính cho nghiên cứu đầu tư và phát triển (R&D), cho thấy nguồn vốn đầu tư cho R&D tăng qua các năm, tuy nhiên không nhiều, từ 0,4% đến hơn 0,5% (tính theo tổng thu nhập quốc nội GDP hằng năm) và chỉ bằng 1/4 so với chỉ tiêu đề ra.
Điểm nghẽn thứ hai cần đề cập đến là thiếu nhân lực tinh hoa, cả chất lượng và số lượng đều chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số, bởi cơ cấu nguồn nhân lực thiếu cân đối, đồng thời thiếu nhân lực công nghệ cao mũi nhọn.
Cuối cùng, theo Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức mức độ liên kết, hợp tác giữa Nhà nước-doanh nghiệp và trường đại học còn thấp, tri thức nghiên cứu chưa bám sát nhu cầu của sản xuất.
Để khơi thông những nguồn lực mới như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, và chuyển đổi số, cần phải có chính sách huy động và sử dụng hiệu quả vốn đối với những nguồn lực này. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Sỹ Cường đề xuất những giải pháp để tăng giải ngân vốn cho nguồn lực này, đó là triển khai cơ chế đồng tài trợ (Nhà nước 30%, doanh nghiệp 70%), đơn giản hóa thủ tục chi tiêu cho R&D, và cải cách quản lý các quỹ hỗ trợ;
Cùng với đó, cần áp dụng cơ chế đặt hàng/mua sắm sản phẩm đổi mới sáng tạo để tạo đầu ra, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và nội địa.
Đối với các sản phẩm sở hữu trí tuệ, cần hỗ trợ doanh nghiệp trong việc đăng ký bản quyền sở hữu trí tuệ và chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp khoa học công nghệ, qua đó giúp doanh nghiệp trở thành đối tượng được tiếp nhận hỗ trợ tài chính từ Nhà nước.
Để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động số, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Đức chỉ ra giải pháp cần đồng thời đẩy mạnh giáo dục STEM, AI, khoa học dữ liệu và chip bán dẫn; chú trọng cả đào tạo tinh hoa lẫn việc đào tạo lại lực lượng lao động hiện tại; qua đó tạo động lực cốt lõi thông qua mối liên kết bền chặt giữa bốn 'nhà': Nhà nước, doanh nghiệp, nhà trường và nhà khoa học trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Cuối cùng, để vận hành tốt những giải pháp đưa ra, việc hoàn thiện thể chế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi thể chế vừa tạo lập môi trường cho nguồn lực vận động, vừa quyết định chất lượng của quá trình phân bổ nguồn lực. Theo đó, cần một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, một môi trường cạnh tranh bình đẳng, một cơ chế bảo vệ quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh hiệu quả có thể tạo ra những động lực mạnh mẽ cho đầu tư và sản xuất kinh doanh của người dân, doanh nghiệp.
Ngược lại, những điểm nghẽn về thủ tục, cơ chế hoặc tổ chức thực thi có thể làm chậm quá trình đưa nguồn lực vào sản xuất kinh doanh. Vì vậy, bài toán khơi thông nguồn lực có quan hệ trực tiếp với yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực quản trị quốc gia.
NHA TRANG