Ngày 14/10, ông Nguyễn Văn Long - Phó Giám đốc Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa - cho biết đơn vị vừa báo cáo kết quả đợt khai quật khảo cổ mới nhất tại khu vực Đàn tế Nam Giao, thuộc Di sản thế giới Thành nhà Hồ ở xã Vĩnh Lộc (tỉnh Thanh Hóa).
Theo ông Long, đợt khai quật được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho phép triển khai từ tháng 10/2025 đến tháng 7. Trung tâm đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật toàn bộ khu vực nền 4 và nền 5, là những phần còn lại chưa được khai quật của đàn tế.
“Đây là lần khai quật thứ 5 tại di tích, với tổng diện tích hơn 9.900 m2, gồm 94 hố khai quật. Kết quả thu được đã làm sáng tỏ thêm quy mô, kết cấu và ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống 5 cấp nền của Đàn tế Nam Giao”, ông Long thông tin.
Trước đó, di tích đã trải qua 4 đợt khai quật vào các năm 2004, 2007, 2008 và giai đoạn 2009-2010. Kết hợp các kết quả nghiên cứu trước đây với tư liệu mới, các nhà khảo cổ học cơ bản đã dựng lại được bức tranh tổng thể về mặt bằng kiến trúc của toàn bộ đàn tế trên cả 5 cấp nền.
Đáng chú ý, kết quả khai quật lần này cung cấp thêm bằng chứng khảo cổ học củng cố nhận định Đàn tế Nam Giao được quy hoạch và xây dựng đồng bộ ngay từ đầu dưới thời vua Hồ Hán Thương, vị vua thứ hai của triều Hồ, vào tháng 8/1402. Nhận định này phù hợp với những ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử ký tiền biên.
Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện một cụm kiến trúc ở phía Tây, thuộc cấp nền 4, có quy mô lớn nhất trong khu nội đàn và nằm ở vị trí đối xứng với Giếng Vua. Căn cứ vào quy mô, bố cục và mối liên hệ với các công trình xung quanh, các nhà khoa học nhận định đây nhiều khả năng là Trai Cung - nơi nhà vua thực hiện nghi thức trai giới, thanh tẩy trước khi tiến hành lễ tế Giao.
Theo báo cáo, giả thuyết về chức năng của cụm kiến trúc này đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập từ các đợt khảo sát trước. Những dữ liệu mới, đặc biệt là bố cục kiến trúc khép kín và mối liên hệ trực tiếp với Giếng Vua, tiếp tục củng cố nhận định trên.
Bên cạnh các công trình chính, đợt khai quật còn phát hiện hệ thống kiến trúc phụ trợ gồm tường bao, cổng, đường lát đá và hệ thống thoát nước nhiều tầng lớp. Đáng chú ý, kiến trúc cổng có kết cấu vì 3 cột là dạng thức hiếm gặp.
Các dấu tích này cho thấy trình độ quy hoạch, kỹ thuật xây dựng tương đối cao của vương triều Hồ, đồng thời phản ánh khả năng tổ chức thi công trên quy mô lớn trong thời gian ngắn.
Di vật thu được trong quá trình khai quật gồm vật liệu kiến trúc, đồ gốm men và đồ sành, có niên đại thống nhất trong khung thời gian Trần - Hồ. Các hiện vật phù hợp với giai đoạn xây dựng và sử dụng Đàn tế Nam Giao từ năm 1402 đến năm 1407, đồng thời phản ánh sự kế thừa liên tục các truyền thống chế tác vật liệu và đồ dùng từ thời Trần sang thời Hồ.
“Những kết quả khảo cổ mới không chỉ góp phần làm rõ diện mạo kiến trúc của Đàn tế Nam Giao mà còn bổ sung cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu lịch sử xây dựng, tổ chức nghi lễ và trình độ kiến trúc dưới triều Hồ, một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Việt Nam”, vị đại diện Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho hay.
Theo tư liệu lịch sử, năm Canh Thìn (1400), sau khi lên ngôi, Hồ Quý Ly lập ra triều đại nhà Hồ với kinh đô là Tây Đô (còn gọi Tây Giai) để phân biệt với Đông Đô (Thăng Long, Hà Nội). Sau 2 năm lên ngôi, Hồ Quý Ly đã nhường ngôi cho con trai thứ là Hồ Hán Thương (năm 1402). Ngay khi lên ngôi, vị vua này đã lệnh cho quần thần cho xây dựng Đàn tế Nam Giao.
Đàn tế Nam Giao là nơi cử hành lễ tế Giao - nghi lễ tế cáo trời đất quan trọng bậc nhất của một vương triều phong kiến, do đích thân nhà vua chủ trì.
Đàn tế nằm ở xã Cao Mật xưa, nay thuộc xã Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, cách Thành nhà Hồ (xã Tây Đô) khoảng 2,5 km về phía đông nam. Năm 2004, Đàn tế Nam Giao được khai quật lần đầu tiên, đến nay các nhà khoa học đã 4 lần tiến hành thám sát, khai quật với tổng diện tích 18.000 m2.