Vừa qua, đại biểu Quốc hội Châu Quỳnh Dao đã đặt vấn đề vì sao giá một số hàng hóa, suất ăn trong căn tin trường học lại cao hơn bên ngoài. Một nguyên nhân được các nhà giáo đề cập là chi phí mặt bằng tăng cao do các đơn vị kinh doanh phải cạnh tranh để giành quyền khai thác căn tin.
Qua báo chí, một hiệu trưởng tại TP.HCM cho biết nhà trường cũng rơi vào tình thế khó xử. Nếu lựa chọn đơn vị trả giá cao nhất, chi phí kinh doanh có thể bị đẩy vào giá bán. Nhưng nếu không, nhà trường lại lo ngại vi phạm quy định về quản lý tài sản công. Câu chuyện này cho thấy một nghịch lý: Nhà trường có thể tăng nguồn thu từ việc khai thác mặt bằng, nhưng chính học sinh (HS) và phụ huynh lại có nguy cơ phải trả thêm tiền để bù đắp khoản chi phí ấy.
Về nguyên tắc kinh doanh, đơn vị khai thác căn tin phải tính toán các khoản chi phí để xác định giá bán. Ngoài tiền mua hàng hóa, nguyên liệu và nhân công, chi phí mặt bằng cũng là một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành. Nếu khoản tiền phải trả để được kinh doanh trong trường học quá cao, doanh nghiệp sẽ chịu áp lực thu hồi vốn và bảo đảm lợi nhuận. Khi đó việc tăng giá bán, thu hẹp khẩu phần hoặc tiết giảm chi phí phục vụ đều có thể trở thành những lựa chọn nhằm cân đối hoạt động kinh doanh.
Nếu nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ khoản tiền giành quyền khai thác mặt bằng quá lớn thì đó là vấn đề cần xem xét từ góc độ chính sách. Trong nhiều trường học, HS không được ra ngoài trong giờ học nhằm bảo đảm an ninh, an toàn. Nhưng cũng chính vì vậy, khi chỉ có một đơn vị kinh doanh trong khuôn viên trường, HS gần như không có lựa chọn thay thế. Một môi trường kinh doanh có nguồn khách hàng tương đối ổn định, ít chịu áp lực cạnh tranh trực tiếp càng cần có cơ chế giám sát phù hợp. Nhà trường không thể chỉ quan tâm đến việc lựa chọn được đơn vị khai thác mà xem như đã hoàn thành trách nhiệm.
Điều đáng chú ý là pháp luật hiện hành không bắt buộc mọi trường công lập phải tổ chức đấu giá quyền khai thác căn tin và lựa chọn đơn vị trả giá mặt bằng cao nhất. Theo điều 50 Nghị định 186/2025, đối với tài sản công phục vụ hoạt động phụ trợ, hỗ trợ trực tiếp cho nhiệm vụ của đơn vị sự nghiệp công lập, pháp luật cho phép đơn vị tự quản lý, khai thác để cung cấp dịch vụ hoặc lựa chọn tổ chức, cá nhân khác thực hiện quyền khai thác thông qua đấu thầu hay đấu giá theo quy định. Người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập được quyết định lựa chọn phương thức đấu thầu hoặc đấu giá trong trường hợp thuộc phạm vi quy định này. Việc khai thác vẫn phải tuân thủ thẩm quyền, trình tự và các điều kiện pháp luật tương ứng.
Quy định đó cho thấy không nên đồng nhất yêu cầu quản lý tài sản công minh bạch với việc bắt buộc phải lựa chọn phương án mang lại khoản thu cao nhất trong mọi trường hợp. Vì vậy trước khi cho rằng quy định pháp luật buộc nhà trường phải lựa chọn đơn vị trả giá cao nhất, cần xem xét liệu phương thức khai thác đang được áp dụng đã thực sự phù hợp với mục tiêu giáo dục hay chưa.
Một quy trình lựa chọn công khai, đúng pháp luật là cần thiết nhưng chưa đủ để bảo đảm quyền lợi HS. Nếu quy trình chỉ quan tâm đến số tiền nhà trường thu được mà thiếu những ràng buộc đối với giá bán và chất lượng dịch vụ, sự minh bạch về thủ tục vẫn có thể đi cùng những bất cập về hiệu quả phục vụ. Đó là lý do cần nhìn nhận việc khai thác căn tin trường học từ cả 2 phía. Một bên là yêu cầu quản lý, sử dụng tài sản công đúng pháp luật, tránh thất thoát, lãng phí. Bên còn lại là trách nhiệm bảo đảm cho HS được tiếp cận những hàng hóa, dịch vụ thiết yếu với giá cả và chất lượng phù hợp. Hai mục tiêu ấy không đối lập nhau. Vấn đề nằm ở cách thiết kế cơ chế thực hiện.
Với các nhà trường, trong điều kiện kinh phí dành cho nhiều hoạt động phụ trợ còn hạn chế, khoản thu từ khai thác căn tin có thể góp phần bổ sung nguồn lực để duy trì và cải thiện điều kiện phục vụ HS. Bởi vậy, không nên đơn giản yêu cầu các trường giảm tiền khai thác mặt bằng bằng mọi giá hoặc bỏ qua những nguyên tắc quản lý tài sản công. Điều cần làm là xác định một cơ chế hài hòa giữa nguồn thu hợp pháp, chi phí kinh doanh thực tế và khả năng chi trả của người học.
Đấu thầu, đấu giá chỉ là phương thức quản lý tài sản công, không phải mục đích cuối cùng của việc quản lý tài sản công. Sẽ là một nghịch lý nếu nhà trường thu được nhiều tiền hơn từ căn tin, nhưng HS lại phải mua hàng đắt hơn để bù đắp cho khoản thu đó.