Một bữa ăn bán trú có thể chỉ kéo dài ba mươi phút, nhưng trách nhiệm phía sau nó trải suốt từ nơi sản xuất, đơn vị vận chuyển, nhà bếp, nhà trường đến chính quyền địa phương. Chỉ cần một mắt xích làm qua loa, người phải trả giá trước tiên là trẻ em.
Mỗi sáng đưa con đến trường, người mẹ gửi lại không chỉ chiếc cặp sách mà cả niềm tin: con được học trong môi trường an toàn, được chăm sóc tử tế và ăn một bữa trưa xứng đáng. Niềm tin ấy rất cụ thể: thịt phải chín, rau phải sạch, dụng cụ được vệ sinh, nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng.
Vì thế, Công điện 64 của Thủ tướng về bữa ăn nội trú, bán trú là một mệnh lệnh đúng lúc. Yêu cầu Chủ tịch UBND tỉnh, thành chịu trách nhiệm toàn diện; chọn nhà cung cấp theo an toàn, chất lượng, dinh dưỡng, năng lực và khả năng truy xuất, thay vì chỉ nhìn giá thấp, đã nêu đúng vấn đề và hướng giải quyết.
Hình ảnh một số miếng gà có dấu hiệu không tươi sống do nhà cung cấp vận chuyển đến Trường Tiểu học Lê Trọng Tấn sáng 11/9 (Ảnh: Phụ huynh cung cấp).
Những phản ánh gần đây đủ khiến chúng ta bất an. Tại một trường tiểu học ở Hà Nội, phụ huynh phản ánh nhiều vấn đề, trong đó có cách chế biến một số món ăn chưa phù hợp với tên món trong thực đơn. Cụ thể, món được ghi là gà rang gừng nhưng qua hình ảnh khay cơm, phụ huynh cho rằng món gà "rất lạ", khó nhận ra nếu không nhìn vào thực đơn.
Ở một trường tiểu học khác, cuộc kiểm tra đột xuất phát hiện tôm, thịt gà có dấu hiệu chưa bảo đảm; khu sơ chế, dụng cụ bị phản ánh không sạch, dù thực phẩm có tem nhãn và hồ sơ truy xuất.
Còn tại một trường THCS ở TPHCM, phụ huynh phản ánh thịt còn sống, thức ăn bất thường; hiệu trưởng thừa nhận sơ suất khi chọn doanh nghiệp có ngành nghề chính liên quan tư vấn xây dựng và đo đạc bản đồ, trong lúc hai bên mới thỏa thuận miệng.
Các vụ việc còn cần kết luận của cơ quan chức năng. Nhưng bài học quản trị đã rõ: giấy tờ không thay thế thực phẩm an toàn; con dấu không thay thế kiểm tra tại bếp; lời hứa "rút kinh nghiệm" không thay thế trách nhiệm của người quyết định.
Trong giảng đường, chúng tôi thường nói với sinh viên rằng chính sách công phải được đánh giá bằng tác động tới con người, không chỉ bằng chi phí trên hồ sơ. Nếu suất ăn được chọn chủ yếu vì rẻ, phần bị cắt giảm có thể nằm ở nơi phụ huynh khó thấy, bao gồm nguyên liệu, định lượng, nhân công, bảo quản, vận chuyển, vệ sinh và kiểm soát chuỗi cung ứng.
Giá thấp nhờ quản trị tốt là điều đáng khuyến khích. Nhưng giá thấp do hạ chuẩn nguyên liệu hoặc tiết giảm khâu an toàn thì không còn là tiết kiệm. Đó là chuyển chi phí từ doanh nghiệp sang gia đình và xã hội. Một ca ngộ độc, một đợt điều trị hay nỗi sợ bữa ăn ở trường đều đắt hơn nhiều khoản chênh trong hợp đồng.
Bởi vậy, tiêu chí chọn nhà cung cấp phải được lượng hóa: kinh nghiệm thực phẩm, công suất thực tế, nhân sự chuyên môn, bếp và phương tiện vận chuyển, lịch sử tuân thủ, kết quả kiểm nghiệm, khả năng truy xuất từng lô hàng, phương án xử lý sự cố. Giá chỉ nên xét sau khi ứng viên vượt ngưỡng kỹ thuật đủ cao. Không thể để một đơn vị thắng bằng con số thấp nhất rồi học sinh trở thành đối tượng kiểm nghiệm năng lực.
Điểm quan trọng nhất của Công điện 64 là đặt trách nhiệm ở người đứng đầu địa phương. Lâu nay, khi xảy ra sự cố, nhà trường nói do nhà cung cấp; nhà cung cấp dẫn đến đơn vị nguyên liệu; cơ quan quản lý chờ báo cáo. Nếu ai cũng tham gia nhưng không ai chịu trách nhiệm đến cùng, mọi quy trình chỉ tạo thêm vùng mờ.
Tuy nhiên, "Chủ tịch tỉnh chịu trách nhiệm" chỉ có ý nghĩa khi chuyển thành chuỗi trách nhiệm kiểm tra được. Cấp xã, phường quản lý hợp đồng phải công khai tiêu chí, kết quả chấm, giá suất ăn, nhà cung cấp và đơn vị trung gian. Hiệu trưởng phải kiểm thực hằng ngày, lưu mẫu, theo dõi định lượng, từ chối lô hàng không đạt. Nhà cung cấp vi phạm nghiêm trọng phải bị chấm dứt hợp đồng và xem xét loại khỏi hệ thống trong thời hạn nhất định.
Sự việc ở Hà Nội cho thấy nghịch lý là thực phẩm có thể đủ tem nhãn mà cảm quan vẫn không bảo đảm. Truy xuất nguồn gốc không thể chỉ là tập hóa đơn để trình đoàn kiểm tra. Công nghệ phải cho biết lô hàng đến từ đâu, qua những khâu nào, ai giao, ai nhận, ai xác nhận chất lượng. Dữ liệu phải phục vụ cảnh báo và quy trách nhiệm, không phải trang trí quy trình.
Kiểm tra phải diễn ra tại nơi giao nhận, sơ chế, chia suất, trong khung giờ thực tế, cả định kỳ lẫn đột xuất. Cơ quan y tế cần lấy mẫu theo mức độ rủi ro, tập trung đơn vị phục vụ nhiều trường. Kết quả kiểm tra, vi phạm và biện pháp khắc phục nên công khai trên hệ thống dùng chung để nơi khác không tiếp tục ký với nhà cung cấp từng sai phạm.
Là một người mẹ, tôi trân trọng những phụ huynh có mặt từ sáng sớm để kiểm tra bếp ăn, giúp ngăn thực phẩm có dấu hiệu không bảo đảm đi vào suất ăn. Nhưng đó không thể là cơ chế bảo vệ chính. Phụ huynh có quyền giám sát, song không thể thay cán bộ y tế, cơ quan quản lý hay người ký hợp đồng. Hệ thống chỉ an toàn khi phụ huynh xuất hiện đột xuất là hệ thống chưa tròn bổn phận.
Phụ huynh cần quyền được biết và kênh phản hồi có hiệu lực. Thực đơn, định lượng, giá tiền, nguồn nguyên liệu, đơn vị chế biến, kết quả kiểm tra và cách xử lý phải dễ tiếp cận. Đại diện cha mẹ học sinh có thể giám sát theo quy trình, có tập huấn và biên bản rõ ràng chứ không thể phụ thuộc vào vài người nhiệt tình hoặc biến thành chuyến tham quan được chuẩn bị trước.
Tôi cho rằng đây còn là bài kiểm tra về đạo đức công vụ. Người chọn nhà cung cấp phải tự hỏi, nếu suất ăn dành cho chính con mình, họ có ký không? Người giao nhận phải tự hỏi, nếu miếng thịt vào bát con mình, họ có chấp nhận không? Câu hỏi ấy không thay pháp luật, nhưng nhắc rằng phía sau hợp đồng là sức khỏe của những đứa trẻ chưa thể tự bảo vệ.
Công điện của Thủ tướng đã xác định đúng nguyên tắc: không đánh đổi an toàn, chất lượng và dinh dưỡng lấy giá rẻ; không để trách nhiệm mơ hồ khi xảy ra sự cố. Việc còn lại là biến nguyên tắc ấy thành tiêu chuẩn đo được, dữ liệu kiểm chứng được, cuộc kiểm tra không báo trước và chế tài đủ sức ngăn ngừa.
Thiết nghĩ, ngôi trường hạnh phúc, nền giáo dục tử tế phải xác định tiêu chí học sinh có bữa cơm nóng, sạch, đủ chất mỗi ngày. Bảo vệ bữa ăn bán trú cũng là bảo vệ chất lượng dân số, sự công bằng giáo dục và niềm tin của gia đình vào nhà trường. Đừng để phụ huynh phải chọn giữa gửi con học cả ngày và lo sợ bữa trưa của con, càng không thể để một hợp đồng "tiết kiệm" hôm nay trở thành cái giá đắt mà trẻ em phải trả bằng sức khỏe và niềm tin ngày mai.
Tác giả: Thạc sĩ, nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Bình là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hữu nghị Việt Nam - Thụy Điển, thuộc Liên hiệp Hội hữu nghị TPHCM. Bà cũng là giảng viên Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!