Gần 39.000 doanh nghiệp TPHCM rời thị trường: Những áp lực sàng lọc

Từ sức mua giảm đến nỗi lo làm sai chính sách

Sau nhiều năm kinh doanh thời trang, ông Phan Hoàng mới đây quyết định đóng cửa doanh nghiệp khi doanh thu liên tục suy giảm trong khi chi phí không giảm tương ứng.

Hàng tồn kho ngày càng lớn, tiền thuê mặt bằng, nhân công và các khoản phải trả vẫn đến hạn. Vốn bị "giam" trong hàng hóa khiến vòng quay tiền chậm lại, dòng tiền nhanh chóng cạn kiệt.

Theo ông Hoàng, khó khăn không xuất phát từ một yếu tố riêng lẻ mà tích tụ trong thời gian dài. Sức mua giảm khiến lượng khách và doanh số đi xuống, trong khi chi phí nguyên liệu, vận hành và nhân công vẫn ở mức cao.

Doanh nghiệp còn chịu sức ép từ hàng thời trang giá rẻ Trung Quốc được bán rộng rãi qua các kênh trực tuyến. Để giữ khách, đơn vị phải liên tục điều chỉnh giá, khuyến mãi và chấp nhận biên lợi nhuận mỏng hơn.

Khi cạnh tranh bằng giá trở thành phổ biến, giảm giá cũng không còn tạo được nhiều lợi thế. Ông Hoàng đã thu hẹp hoạt động, cắt giảm chi phí và tìm cách xả hàng tồn để thu hồi vốn, nhưng doanh thu vẫn không đủ bù các khoản chi cố định.

"Khi các khoản lãi vay đến hạn, áp lực càng lớn, phương án cuối cùng phải giải thể thay vì tiếp tục vay thêm để duy trì hoạt động", ông nói.

Trường hợp này cho thấy mức độ dễ tổn thương của nhóm doanh nghiệp nhỏ. Theo VCCI, hơn 80% doanh nghiệp hiện có dưới 50 lao động và trên 70% có vốn điều lệ dưới 10 tỷ đồng. Đây là nhóm có dư địa tài chính hạn chế, dễ chịu tác động khi doanh thu giảm hoặc chi phí bất ngờ tăng lên.

Nhưng thị trường khó khăn chưa phải áp lực duy nhất.

Một doanh nghiệp gỗ tại TPHCM đang tính phương án thu hẹp quy mô, thậm chí chấm dứt hoạt động một công ty con để tập trung sản xuất. Vướng mắc lại phát sinh từ cách áp dụng chính sách thuế.

Doanh nghiệp mua gỗ tròn từ người dân, đơn vị trồng rừng, sau đó xẻ, sấy thành phôi để bán cho các nhà sản xuất đồ gỗ xuất khẩu. Tuy nhiên, các đối tác đang có cách hiểu khác nhau về hóa đơn và thuế GTGT. Có bên yêu cầu hóa đơn kèm thuế 8%, trong khi bên khác chỉ chấp nhận hóa đơn không có thuế.

Điều doanh nghiệp lo nhất là rủi ro khi quyết toán. Nếu đã xuất hóa đơn, thu và nộp thuế nhưng sau đó giao dịch được xác định không thuộc diện kê khai, doanh nghiệp phải điều chỉnh hóa đơn, hoàn tiền cho khách hàng, trong khi khoản đã nộp ngân sách có thể mất thêm thời gian xử lý.

Doanh nghiệp đã gửi công văn hỏi cơ quan thuế nhưng chưa nhận được hướng dẫn cụ thể cho tình huống thực tế.

"Nếu làm sai thì doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm, thậm chí bị xử phạt", đại diện doanh nghiệp nói và cho rằng cần có hướng dẫn thống nhất để doanh nghiệp có thể yên tâm sản xuất.

Bà Lê Ngọc Mỹ Tiên, Tổng giám đốc kiêm đồng sáng lập BlockchainWork, cho rằng khó khăn không hẳn nằm ở việc doanh nghiệp phản đối quy định mới mà ở tốc độ thay đổi và khoảng thời gian để chuẩn bị.

Khi nhiều văn bản được ban hành liên tục, doanh nghiệp cần thời gian để hiểu, xây dựng quy trình và điều chỉnh hoạt động. Trong một số trường hợp, chính cơ quan thực thi cũng phải chờ hướng dẫn chi tiết hơn.

Theo bà Tiên, doanh nghiệp vì thế phải tự khoanh vùng những hoạt động có rủi ro pháp lý. Những nội dung đã rõ có thể tiếp tục, còn phần chưa có hướng dẫn cụ thể phải tạm dừng hoặc xin ý kiến.

Bà đề xuất có kênh thông tin chính thống giúp doanh nghiệp biết trước những thay đổi quan trọng, chẳng hạn từ 3 đến 6 tháng, để chuẩn bị nhân sự và hệ thống vận hành.

Vấn đề càng rõ với startup công nghệ, nơi dòng vốn và hoạt động có tính xuyên biên giới. Một số doanh nghiệp Việt vẫn lựa chọn đặt pháp nhân tại Singapore hoặc những trung tâm tài chính khác để dễ tiếp cận nhà đầu tư, trong khi hoạt động vận hành và tuyển dụng vẫn duy trì tại Việt Nam.

Các doanh nghiệp công nghệ cũng cho rằng những công cụ gọi vốn theo thông lệ quốc tế, thủ tục tiếp nhận vốn nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới và khung pháp lý cho các mô hình mới còn những điểm cần hoàn thiện. Với nhà đầu tư quốc tế, tính ổn định và khả năng dự báo của chính sách là một yếu tố quan trọng trước khi cam kết vốn dài hạn.

Ở một chiều khác, luật sư Trần Thị Thanh Thảo, Giám đốc Công ty Luật TNHH Thảo Trần, lưu ý không nên đồng nhất mọi trường hợp giải thể với thất bại kinh doanh.

Một số pháp nhân được lập để thực hiện dự án hoặc thương vụ cụ thể. Khi dự án hoàn thành, chủ sở hữu có thể giải thể thay vì tiếp tục duy trì bộ máy. Với những doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, giải thể cũng có thể là phương án chủ động để cắt chi phí, hạn chế phát sinh nghĩa vụ và bảo toàn phần vốn còn lại.

Tuy vậy, nếu số doanh nghiệp rời thị trường tăng nhanh, áp lực mà khu vực kinh doanh đang phải đối mặt vẫn là vấn đề cần được xem xét.

Lãi vay tăng, doanh nghiệp chịu 3 lớp sàng lọc

Ông Hoàng Tùng, Chủ tịch F&B Investment, cho rằng doanh nghiệp hiện chịu đồng thời 3 sức ép lớn.

Đầu tiên là sức mua suy giảm trong khi chi phí mặt bằng, nhân sự, nguyên liệu và vận hành vẫn cao, khiến biên lợi nhuận ngày càng mỏng.

Thứ hai là chi phí tuân thủ. Đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ, mỗi thay đổi về chính sách không chỉ cần thời gian để tìm hiểu mà còn kéo theo nhân lực và chi phí điều chỉnh hệ thống.

Cuối cùng là quá trình thanh lọc của thị trường. Khi thị trường thuận lợi, doanh thu tăng có thể che lấp nhiều điểm yếu trong quản trị. Nhưng khi sức mua suy yếu và chi phí vốn tăng, những doanh nghiệp dòng tiền kém, quản trị tài chính yếu hoặc vận hành thiếu hiệu quả sẽ chịu áp lực trước.

Ông Tùng cho rằng sàng lọc là một phần tất yếu của thị trường. Tuy nhiên, nếu số doanh nghiệp rời thị trường quá lớn thì không thể chỉ giải thích bằng hai chữ "sàng lọc".

"Khi đó cần nhìn lại cả môi trường kinh doanh, sức mua và cơ chế chính sách để xem doanh nghiệp đang gặp khó khăn ở đâu. Bởi lẽ, mỗi doanh nghiệp tồn tại không chỉ tạo ra lợi nhuận cho ông bà chủ, mà còn tạo công ăn việc làm, đóng thuế và cùng Nhà nước gánh một phần rất lớn bài toán an sinh xã hội", ông nói.

Ông Nguyễn Khắc Minh Tâm, Trưởng phòng phân tích khách hàng tổ chức, Chứng khoán Yuanta Việt Nam, cho rằng mặt bằng lãi suất đang trở thành thách thức đáng kể đối với doanh nghiệp.

Theo ghi nhận, lãi suất cho vay bình quân tại các ngân hàng thương mại đã lên khoảng 11%/năm, khiến chi phí vay tăng 2-5% so với năm 2025. Với những doanh nghiệp vốn mỏng hoặc phụ thuộc nhiều vào tín dụng để duy trì vốn lưu động, mức tăng này tác động trực tiếp đến lợi nhuận và dòng tiền.

Theo ông Tâm, doanh nghiệp hiện đứng trước 3 lớp sàng lọc.

Thứ nhất là thị trường nội địa. Trong bối cảnh sức mua khó khăn, những doanh nghiệp quản trị tốt, kiểm soát chi phí chặt và thích ứng nhanh sẽ có lợi thế hơn những mô hình vận hành kém hiệu quả.

Thứ hai là thị trường quốc tế ngày càng khắt khe. Doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ cạnh tranh về giá mà còn phải đáp ứng các yêu cầu mới về thuế quan, tiêu chuẩn bền vững và chuỗi cung ứng, đồng thời cạnh tranh với những quốc gia có lợi thế lớn về quy mô sản xuất và mức độ tự động hóa.

Áp lực thứ ba đến từ công nghệ. AI, robotics và tự động hóa đang thay đổi nhanh phương thức sản xuất. Đây là thách thức đặc biệt đối với những nền kinh tế vẫn dựa đáng kể vào lợi thế chi phí lao động thấp như Việt Nam.

Do đó, theo chuyên gia, doanh nghiệp phải tìm kiếm mô hình kinh doanh linh hoạt hơn, nâng cao năng suất và ứng dụng công nghệ mạnh hơn nếu muốn duy trì sức cạnh tranh.

Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, quá trình này khó khăn hơn do nguồn lực hạn chế. Không chỉ khó dành nhân sự theo dõi các thay đổi chính sách, họ còn phải bỏ thêm thời gian và chi phí để chuẩn bị hồ sơ, đáp ứng điều kiện và tiếp cận các chương trình hỗ trợ.

Theo các chuyên gia, nếu muốn giúp nhóm doanh nghiệp này tăng khả năng chống chịu, chính sách hỗ trợ không nên chỉ tập trung vào ưu đãi vốn. Một yêu cầu quan trọng khác là giảm chi phí tuân thủ thông qua đơn giản hóa hồ sơ, thủ tục và cung cấp thông tin theo cách dễ hiểu, dễ thực hiện hơn.

Thị trường cần quá trình sàng lọc để nguồn lực chuyển tới những doanh nghiệp hiệu quả hơn. Nhưng trong bối cảnh gần 39.000 doanh nghiệp đã rút lui chỉ trong 7 tháng, điều cần phân biệt là bao nhiêu trường hợp rời cuộc chơi vì mô hình kinh doanh không còn phù hợp và bao nhiêu doanh nghiệp có năng lực nhưng đang bị bào mòn bởi sức mua yếu, vốn đắt và chi phí tuân thủ.

(Còn tiếp)