Gắn bó với nghề trồng bưởi từ những năm 2001 - 2002, ông Nguyễn Văn Lập (thôn Phúc Yên, xã Yên Bài, Hà Nội) từng canh tác thuần giống bưởi Diễn trên toàn bộ diện tích vườn đồi. Sau nhiều năm sản xuất, ông nhận thấy việc chỉ trông chờ vào một giống bưởi có chu kỳ thu hoạch tập trung vào dịp giáp Tết tiềm ẩn nhiều rủi ro thị trường. Tình trạng cung vượt cầu khi các nhà vườn đồng loạt thu hoạch khiến giá bán giảm sâu; cùng với đó, thời tiết thất thường những năm gần đây làm chất lượng quả không đồng đều, gây khó khăn cho khâu tiêu thụ.
Thực tế này thôi thúc người nông dân tìm giải pháp chuyển đổi phương thức canh tác. Thay vì chặt bỏ hàng trăm gốc bưởi Diễn trưởng thành có bộ rễ khỏe mạnh để trồng mới, ông Lập quyết định áp dụng phương pháp ghép cải tạo, đưa các mắt ghép giống mới vào thân gốc cũ nhằm kéo dài khung thời gian thu hoạch trong năm.
Hành trình cải tạo vườn bắt đầu từ khoảng năm 2014 khi ông tiến hành ghép 80 cây bưởi Tam Vân. Nhận thấy tiềm năng từ các giống chín sớm, ông tiếp tục lặn lội tìm kiếm, sưu tầm nguồn mắt ghép chất lượng từ khắp các vùng trồng bưởi nổi tiếng. Đến nay, khu vườn đã được bổ sung thêm khoảng 50 cây bưởi Thồ, gần 30 cây bưởi Phúc Trạch, 20 cây bưởi Đào Đường cùng nhiều giống bưởi đặc sản khác. Quá trình này được thực hiện liên tục theo phương châm vừa làm vừa đánh giá: giống nào thích nghi tốt, cho quả ngon thì giữ lại mở rộng, giống nào chưa phù hợp với thổ nhưỡng địa phương sẽ được chuyển đổi ngay.
Trên diện tích khoảng 7.200 m², ông Lập hiện duy trì khoảng 300 gốc bưởi với hơn 10 giống khác nhau. Lợi thế lớn nhất của mô hình là hình thành chuỗi thu hoạch rải vụ khép kín từ giữa năm đến Tết Nguyên đán. Cụ thể, bưởi Thồ mở màn vụ thu hoạch từ tháng 7 đến cuối tháng 8 âm lịch, tiếp nối là các giống bưởi Phúc Trạch, Đào Đường, Tam Vân và cuối cùng kết thúc vụ bằng bưởi Diễn. Việc cung ứng sản phẩm liên tục trong nhiều tháng giúp gia đình ông giải tỏa triệt để áp lực dồn ứ sản lượng vào chính vụ, đồng thời duy trì nguồn thu đều đặn.
Chuẩn hóa quy trình hữu cơ, mở rộng thị trường OCOP
Để kỹ thuật ghép đạt tỷ lệ thành công cao, kinh nghiệm của ông Lập là lựa chọn mắt ghép khỏe mạnh ngay ở giai đoạn chuẩn bị bật chồi. Thời điểm ghép thích hợp nhất kéo dài từ tháng 7 âm lịch đến trước Tết, tránh giai đoạn nắng gắt làm khô mắt ghép. Sau khi ghép, cây cần được tưới nước giữ ẩm hợp lý, đồng thời người làm vườn phải thường xuyên vặt bỏ các chồi non tự nhiên phát sinh từ thân và gốc cây mẹ để dồn toàn bộ dinh dưỡng nuôi mắt ghép mới. Nếu chăm sóc chuẩn kỹ thuật, chỉ sau khoảng 1,5 đến 2 năm cây đã bắt đầu bói quả trở lại. Bên cạnh kỹ thuật ghép, khâu tạo tán mở, tỉa cành thông thoáng đón ánh sáng và cân đối số lượng quả trên từng cành cũng được thực hiện nghiêm ngặt để quả phát triển tròn đều, đạt độ ngọt tối ưu.
Song song với việc rải vụ, chất lượng nông sản được coi là tiêu chí sống còn để xây dựng uy tín thương hiệu. Vườn bưởi của gia đình ông áp dụng quy trình canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn VietGAP. Nguồn dinh dưỡng chính cho cây được ủ từ phân chuồng hoai mục kết hợp bột đậu tương nghiền mịn và phân cá ủ muối. Sau mỗi đợt thu hoạch, cây lập tức được bón thúc phục hồi để chuẩn bị cho chu kỳ làm hoa tiếp theo.
Đáng chú ý, chủ vườn không làm sạch cỏ bằng hóa chất mà chỉ phát dọn quanh gốc vào tháng 4 và tháng 7 - 8, giữ lại thảm cỏ tự nhiên trong vườn để giữ ẩm cho đất, bảo vệ hệ sinh thái vi sinh vật và hạn chế tối đa thuốc bảo vệ thực vật.
Trái ngọt từ nỗ lực chuyển đổi là sản phẩm bưởi Tam Vân của gia đình ông Lập đã được UBND thành phố Hà Nội đánh giá, cấp chứng nhận OCOP 3 sao, hiện chủ thể đang hoàn thiện hồ sơ để đánh giá lại theo chu kỳ. Nhờ chất lượng ổn định và mẫu mã đẹp, sản phẩm thu hoạch đến đâu được thương lái và khách hàng quen tại nhiều tỉnh, thành phố đặt mua hết đến đó. Ngoài kênh tiêu thụ truyền thống, ông Lập còn chủ động giới thiệu sản phẩm qua các hội chợ xúc tiến thương mại, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử.
Với quy mô 300 gốc bưởi ghép cải tạo, trung bình mỗi năm mô hình mang lại nguồn doanh thu từ 350 đến 400 triệu đồng. Là thành viên của Hợp tác xã Nông nghiệp Yên Bài, mô hình rải vụ của ông Nguyễn Văn Lập đang mở ra hướng đi thực tế cho các nhà vườn tại địa phương, chứng minh hiệu quả của việc gắn kết kinh nghiệm nông nghiệp truyền thống với tư duy kinh tế thị trường và chương trình OCOP bền vững.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.