Giảm tải chương trình phổ thông không chỉ là cắt bớt bài học

Chỉ trong hai tuần, từ ngày 19/9 đến 3/10, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã có các chỉ đạo rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông theo hướng giảm tải. Các mốc đáng chú ý gồm chỉ đạo ngày 19/9, kết luận cuộc họp ngày 21/9 được ban hành tại thông báo 494/TB-VPCP ngày 22/9 và yêu cầu tại phiên họp Chính phủ thường kỳ ngày 3/10 nhằm giảm áp lực học tập, thi cử.

Nội dung chỉ đạo không dừng ở cắt bớt kiến thức chuyên sâu không cần thiết; Thủ tướng còn yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá, thi và tuyển sinh, bảo đảm chương trình phù hợp điều kiện dạy học từng vùng miền, và hoàn thành bộ sách giáo khoa mới dùng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029.

Chỉ đạo của người đứng đầu Chính phủ đáp ứng băn khoăn lâu nay của phụ huynh, giáo viên. Nhìn từ góc độ khoa học giáo dục, để giảm tải, nếu chúng ta chỉ rà soát và dừng ở việc bớt bài, bớt tiết thì gánh nặng thực chất khó giảm. Cần xác định đúng nguyên nhân từ thiết kế chương trình, điều kiện dạy học và sức ép ngoài lớp học, trước khi quyết định cắt gì, giữ gì.

Chương trình 2018 tiến bộ khi chú trọng phẩm chất, năng lực, thực hành, trải nghiệm và quyền chủ động của nhà trường. Chính Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT), trong đánh giá giữa kỳ năm 2024, cũng ghi nhận học sinh học chương trình mới mạnh dạn, tự tin hơn, biết nêu quan điểm cá nhân. Hướng đi ấy cần được giữ. Nhưng mục tiêu đúng không bảo đảm nội dung vừa sức, cũng không bảo đảm các trường đủ điều kiện thực hiện.

Áp lực không chỉ đến từ chương trình

Lớp đông, thiếu giáo viên, thiếu thiết bị khiến bài học khó tiếp thu; bệnh thành tích khiến điểm số thành mục tiêu quá lớn. Đây không phải cảm nhận riêng của phụ huynh. Công văn 2457/BGDĐT-GDTrH ngày 27/5/2024 thông báo kết quả đánh giá giữa kỳ Chương trình 2018 đã nêu rõ: Số lượng giáo viên chưa đáp ứng định mức, thiếu giáo viên dạy các môn học mới diễn ra phổ biến; tỷ lệ đáp ứng thiết bị dạy học theo chuẩn còn thấp; nhiều cơ sở thiếu phòng học bộ môn; tập huấn có nơi còn hình thức, thời gian ngắn, gấp.

Chính sách thi, tuyển sinh và khả năng cung ứng chỗ học cũng tác động mạnh đến cách dạy, cách học. Ở những nơi mà chỗ học trung học phổ thông công lập chưa đáp ứng nguyện vọng, kỳ thi lớp 10 trở thành cuộc cạnh tranh căng thẳng, khiến phụ huynh phải cho con luyện đề từ sớm. Tuyển sinh đại học cũng có thể kéo dạy học chạy theo yêu cầu phân loại. Sức ép còn do sự phân bố trường lớp, chất lượng chỗ học và khả năng chi trả của gia đình.

Đó là áp lực cạnh tranh cơ hội học tập, không thể mặc nhiên quy cho nội dung chương trình. Nếu chúng ta không mở rộng cơ hội học và điều chỉnh tuyển sinh, cắt vài bài vẫn khó giúp học sinh bớt mệt.

Thiết kế chương trình phải tính đến điều kiện thực hiện

Trước những thay đổi về khí hậu, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và việc làm, chương trình phổ thông phải được cập nhật, nhưng quỹ thời gian học có hạn. Cứ thêm môn học, chuyên đề mới mà không mạnh dạn lược bỏ hoặc tích hợp nội dung cũ thì quá tải là điều khó tránh. Đáng lo hơn, những kiến thức cốt lõi và năng lực nền tảng của giáo dục phổ thông có thể bị lấn át, học rộng mà không sâu.

Những người biên soạn Chương trình 2018 cho biết đã nghiên cứu, so sánh quốc tế về nội dung và thời lượng. Nhưng liệu đã tính đủ trình độ giáo viên, sĩ số lớp, thiết bị, công nghệ và bối cảnh thi, xét tuyển ở Việt Nam? Cùng một chủ đề khoa học, học sinh trường đủ thiết bị được làm thí nghiệm; ở lớp đông, thiếu phòng thực hành, giáo viên phải giảng giải nhiều hơn. Cùng nội dung và số tiết chưa chắc cùng mức độ khả thi.

Một giáo viên giỏi chưa hẳn là một nhà thiết kế chương trình tốt. Dạy một môn học và xây dựng chương trình cho hàng triệu học sinh đòi hỏi năng lực khác nhau. Cần xem lại vai trò của chuyên gia phát triển chương trình, tâm lý giáo dục, đo lường và đánh giá trong thiết kế, cùng căn cứ xác định chuẩn đầu ra, độ khó, thời lượng.

Đánh giá giữa kỳ năm 2024 đã thừa nhận một số yêu cầu cần đạt chưa cụ thể, một số còn nặng so với khả năng học tập của học sinh, một số nội dung chồng chéo giữa các môn. Đây là dịp nhìn lại việc phối hợp các chuyên môn và những căn cứ khoa học đã dùng khi thiết kế, để rút kinh nghiệm cho lần điều chỉnh này và cho bộ sách giáo khoa mới.

Giảm tải phải dựa vào kết quả học tập thực tế

Sự thiếu đồng bộ giữa chương trình, sách giáo khoa và kiểm tra, đánh giá cũng làm tăng gánh nặng. Chương trình xác định yêu cầu cần đạt, sách giáo khoa giúp tổ chức dạy học, còn đề kiểm tra phải đo đúng những yêu cầu ấy. Nếu sách mở rộng quá mức, giáo viên sợ bỏ sót nên cố dạy hết; nếu đề thi đòi hỏi kiến thức vượt chuẩn, thì hệ quả là học sinh phải luyện thêm.

Cần phân biệt hai loại kỳ thi. Kiểm tra, đánh giá trong nhà trường nhằm biết học sinh đã đạt chuẩn hay chưa; còn thi tuyển sinh lại nhằm chọn một số ít người khi chỗ học có hạn, nên đề phải phân loại được thí sinh. Vì thế, một câu hỏi khó không mặc nhiên là vượt chuẩn. Muốn kết luận, phải trả lời ba câu hỏi: Nó đo năng lực nào, học sinh đã được học nội dung đó chưa, và các em có cơ hội vận dụng trong lớp hay chưa. Khi đề thi tuyển định hướng cách dạy, cách học suốt nhiều năm, việc chỉ sửa sách giáo khoa sẽ không chạm tới gốc của áp lực.

Đợt rà soát vì vậy phải xem cả chính sách tuyển sinh lớp 10, thi tốt nghiệp trung học phổ thông, tuyển sinh đại học và khả năng đáp ứng chỗ học của từng địa phương. Điều này nhất quán với chỉ đạo của Thủ tướng về đổi mới thi, tuyển sinh.

Thiết nghĩ, Bộ GDĐT có thể nghiên cứu tổ chức rà soát với chuyên gia độc lập và trường học thuộc nhiều vùng miền, đối chiếu yêu cầu cần đạt với nội dung sách, thời lượng, bài tập và đề thi; đo cả kết quả học tập lẫn thời gian học thêm.

Đánh giá giữa kỳ năm 2024 mới khảo sát các lớp 1, 2, 3, 6, 7, 10 của giai đoạn 2020-2023, chưa chạm tới lớp 9, lớp 12 và các kỳ thi lớn; đợt rà soát lần này phải lấp khoảng trống đó. Địa phương cần dự báo nhu cầu, tăng chỗ học công lập ở nơi thiếu, mở rộng các lộ trình học tiếp có chất lượng, bảo đảm đội ngũ và điều kiện trường lớp. Nhà trường điều chỉnh bài tập, kiểm tra, tránh chạy theo thành tích. Nội dung thừa, vượt lứa tuổi thì sửa; nội dung cần thiết nhưng học sinh chưa đạt phải tìm đúng nguyên nhân trước khi cắt.

Sau điều chỉnh, cần công bố bằng chứng: Học sinh đạt chuẩn tốt hơn không, thời gian học thêm có giảm, cơ hội học tập có công bằng hơn không. Đừng chỉ lấy số bài đã cắt hay số tiết đã giảm làm thành tích báo cáo. Giảm tải thực chất là giúp học sinh hiểu sâu những điều cần học, không bị cuốn vào cuộc đua điểm số và có thời gian sống đúng lứa tuổi.

Tác giả: TS Hoàng Ngọc Vinh từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo; tham gia Tổ Tư vấn của Ủy ban Quốc gia Đổi mới Giáo dục và Đào tạo, nhiệm kỳ 2016–2021.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!