ASEAN là thị trường có vị trí địa lý thuận lợi và còn nhiều dư địa cho xuất khẩu nông sản của Việt Nam. Tuy nhiên, khi các nước trong khu vực nâng cao tiêu chuẩn nhập khẩu thì doanh nghiệp Việt Nam cần đáp ứng tốt hơn yêu cầu về chất lượng, truy xuất, chứng nhận hàng hóa và tham gia sâu hơn chuỗi giá trị khu vực để giữ vững thị phần.
Thị trường tiềm năng
Theo Trung tâm thông tin và dịch vụ nông nghiệp và môi trường (Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường), lũy kế 7 tháng năm 2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam sang ASEAN đạt 1,4 tỷ USD, tương đương 68,7% kim ngạch của cả năm 2025. Về lượng, Việt Nam đã đưa khoảng 3 triệu tấn gạo vào thị trường ASEAN, bằng 75,3% khối lượng xuất khẩu của cả năm trước. Tuy nhiên thị trường gạo ASEAN cũng đang thay đổi nhanh, trong đó Việt Nam không phải nguồn cung duy nhất. Ngoài Thái Lan, Campuchia đang từng bước gia tăng thị phần ở nhiều phân khúc. Trong 7 tháng, Campuchia xuất khẩu khoảng 707.000 tấn gạo, đạt 415,12 triệu USD, tăng 68% về lượng và 34,3% về giá trị so cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, ASEAN đã nhập khoảng 266.300 tấn gạo Campuchia, trị giá 102,84 triệu USD.
Ở những nhóm hàng khác, dòng xuất khẩu của Việt Nam vào ASEAN cũng có quy mô đáng kể. 7 tháng đầu năm, rau quả đạt 249,8 triệu USD, tương đương 68,8% kim ngạch cả năm 2025; thủy sản đạt 439,6 triệu USD, bằng 61,1% kim ngạch năm 2025.
Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên cho biết: Malaysia và Thái Lan nằm trong tốp 10 thị trường xuất khẩu rau quả của Việt Nam; trong đó, riêng 7 tháng đầu năm, lượng rau từ Việt Nam xuất khẩu sang Malaysia tăng tới 45% so cùng kỳ năm 2025. Với thị trường Thái Lan, Việt Nam vẫn duy trì là nguồn cung rau quả quan trọng. Đơn cử, trái thanh long Việt Nam tiếp tục giữ vị thế áp đảo tại các chuỗi siêu thị Thái Lan như Big C, Central Food Hall nhờ nguồn cung quanh năm, màu sắc đẹp và giá hợp lý.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Thái Lan gia tăng nhập khẩu nguyên liệu rau củ cấp đông, trái cây sấy, nước ép cô đặc và nông sản sơ chế từ Việt Nam để phục vụ ngành công nghiệp chế biến thực phẩm xuất khẩu và chuỗi nhà hàng, khách sạn. Nhờ tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan 0% theo Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) cùng lợi thế chi phí logistics đường bộ, đường biển ngắn, sản phẩm rau quả chế biến, đóng hộp và hạt sấy của Việt Nam từng bước nâng cao khả năng cạnh tranh trực tiếp với các thương hiệu nội địa Thái Lan.
Tạo dựng vị trí ổn định trong chuỗi giá trị
ASEAN đang trở thành không gian cạnh tranh của nhiều nguồn cung nông, lâm, thủy sản trong khu vực, đặt doanh nghiệp Việt Nam trước yêu cầu xây dựng vị trí ổn định hơn trong thị trường.
Ông Lê Phú Cường, Tham tán thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Philippines cho rằng, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực dự báo và phản ứng chính sách trước những thay đổi về thuế và hàng rào kỹ thuật. Một trong những đề xuất được đưa ra là xây dựng tổ công tác đánh giá, cảnh báo sớm các biến động liên quan thuế và giấy phép kiểm dịch, qua đó giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh giá, phương thức giao hàng và kế hoạch xuất khẩu. Đối với mặt hàng chủ lực là gạo, Việt Nam cần chuyển dịch cơ cấu sang các phân khúc trung và cao cấp như gạo thơm, gạo hữu cơ và gạo chất lượng cao đồng thời xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam tại các hệ thống bán lẻ lớn như S&R, Savemore. Hướng đi này nhằm giảm sự phụ thuộc vào phân khúc gạo đại trà trong bối cảnh Philippines đang đa dạng hóa nguồn cung từ Campuchia, Myanmar...
Cùng với sản phẩm, không gian thị trường cũng cần được mở rộng. Thay vì tập trung chủ yếu vào vào vùng lõi Metro Manila thì nên kết nối giao thương chuyên sâu tại các trung tâm kinh tế vùng đang phát triển rất mạnh của Philippines như Cebu (khu vực Visayas) và Davao (khu vực Mindanao). Đây là những địa bàn có nhu cầu lớn về gạo, thủy sản đông lạnh nhưng chưa được khai thác tương xứng.
Đối với thị trường Indonesia, yêu cầu về tiêu chuẩn và chứng nhận hàng hóa ngày càng rõ. Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) lưu ý doanh nghiệp kịp thời thực thi các yêu cầu nhập khẩu của nước sở tại, nhất là các tiêu chuẩn Halal. Mới đây cơ quan quản lý nhà nước của Indonesia trong lĩnh vực Halal đã ban hành Quyết định số 4/2026, tăng cường kiểm tra chứng từ và sản phẩm thực tế tại nước xếp hàng và/hoặc nước xuất xứ trước khi vận chuyển. Do đó, để một sản phẩm nông sản đi sâu vào ASEAN, doanh nghiệp phải chuẩn bị từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng, truy xuất, hồ sơ chứng nhận đến logistics và hệ thống phân phối.
Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương), đối với Việt Nam, ASEAN không chỉ là thị trường quan trọng mà còn là mạng lưới đối tác thương mại, đầu tư, cung ứng và sản xuất có vai trò ngày càng lớn trong chuỗi giá trị khu vực. Cục Xúc tiến thương mại sẽ tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các khuôn khổ hợp tác khu vực và các hiệp định thương mại mà Việt Nam tham gia; nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn thị trường; tăng cường kết nối với các nhà nhập khẩu, nhà phân phối và nhà đầu tư nhằm mở rộng sự hiện diện của nông sản Việt Nam tại ASEAN.
THÙY ANH