Tại nhiều địa phương ngoại thành, việc chuyển dịch cơ cấu sản xuất trên đất lúa kém hiệu quả đã mang lại những tín hiệu tích cực về mặt kinh tế. Tại xã Tiến Thắng, vùng đồng đất Bạch Trữ trước đây canh tác manh mún nay đã được quy hoạch thành vùng trồng rau tập trung theo quy trình an toàn. Các loại rau gia vị như húng bạc hà, kinh giới, tía tô cùng nhiều loại rau ăn lá thích nghi tốt với thổ nhưỡng, có đầu ra tiêu thụ ổn định, mang lại nguồn thu hàng chục triệu đồng mỗi năm cho các hộ gia đình.
Tương tự, tại xã Ô Diên, chính quyền địa phương đang tập trung xây dựng các vùng sản xuất tập trung ứng dụng công nghệ cao gắn với liên kết chuỗi giá trị. Phó Chủ tịch UBND xã Phạm Văn Khôi thông tin, nhiều mô hình chuyển đổi trên địa bàn đã khẳng định hiệu quả kinh tế vượt trội so với độc canh cây lúa.
Nổi bật là mô hình trồng hoa ly cho doanh thu từ 800 triệu đồng đến 1 tỷ đồng/ha/năm, cùng với các diện tích trồng bưởi Diễn đang cho thu hoạch ổn định. Thực tế chứng minh, việc chuyển đổi cây trồng phù hợp trên các chân ruộng trũng thấp hay gò đồi thiếu nước có thể nâng cao giá trị sản xuất gấp 5 đến 6 lần, góp phần giải quyết căn cơ tình trạng người dân bỏ hoang ruộng đất.
Nhằm định hướng bài bản cho các địa phương, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 167/QĐ-UBND ngày 13/1/2026 phê duyệt Kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa năm 2026. Kế hoạch xác định tổng diện tích chuyển đổi trong năm là 1.282,23 ha, bao gồm: 337,91 ha chuyển sang cây trồng hằng năm; 275,44 ha chuyển sang cây lâu năm và 668,88 ha kết hợp trồng lúa với nuôi trồng thủy sản. Tính đến tháng 9/2026, các xã, phường trên địa bàn thành phố đã thực hiện chuyển đổi được khoảng 437 ha, đạt 34,5% kế hoạch năm.
Cần tháo gỡ nút thắt pháp lý để mở rộng diện tích cây lâu năm
Dù ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực, tiến độ chuyển đổi cơ cấu sản xuất trên đất trồng lúa tại Hà Nội vẫn đang đối diện với không ít rào cản từ thực tiễn. Tốc độ đô thị hóa nhanh khiến một số diện tích đăng ký chuyển đổi nằm xen kẹt trong ranh giới quy hoạch các dự án trọng điểm, có khả năng sớm bị thu hồi, chuyển mục đích sử dụng đất, làm ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý và quyết định đầu tư vốn dài hạn của người nông dân.
Vướng mắc lớn nhất hiện nay nằm ở khung khổ pháp lý điều chỉnh việc chuyển đổi sang trồng cây lâu năm – nhu cầu vốn đang rất lớn tại các địa phương. Theo quy định tại Điểm b, Khoản 1, Điều 6 Nghị định số 112/2024/NĐ-CP của Chính phủ, việc chuyển đổi cơ cấu sang trồng cây lâu năm chỉ được phép thực hiện đối với loại đất trồng lúa còn lại, không áp dụng cho đất chuyên trồng lúa.
Quy định này dẫn đến một nghịch lý kéo dài: nhiều khu đồng thuộc diện đất chuyên trồng lúa nhưng điều kiện hạ tầng tưới tiêu quá khó khăn, thường xuyên khô hạn hoặc úng ngập, năng suất bấp bênh và có nguy cơ bỏ hoang; thế nhưng người dân muốn chuyển sang trồng cây ăn quả, cây công nghiệp lâu năm để nâng cao hiệu quả sử dụng đất lại không thể thực hiện do vướng trần pháp lý.
Trước thực trạng trên, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương cho biết, đơn vị đã tổ chức nhiều đoàn kiểm tra, giám sát trực tiếp tại cơ sở nhằm đôn đốc tiến độ, kịp thời hướng dẫn địa phương tháo gỡ khó khăn; đồng thời kiểm soát chặt chẽ quy hoạch, kiên quyết ngăn chặn tình trạng chuyển đổi tự phát, sai quy định hoặc phá vỡ mặt bằng canh tác.
Về lâu dài, cùng với việc ưu tiên chuyển đổi tại các vùng khó khăn về nguồn nước, đẩy mạnh an toàn thực phẩm và vệ sinh môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét, báo cáo Chính phủ sửa đổi, bổ sung Điểm b, Khoản 1, Điều 6 Nghị định số 112/2024/NĐ-CP. Việc cho phép chuyển đổi sang cây lâu năm trên cả các diện tích đất chuyên trồng lúa kém hiệu quả sẽ tạo hành lang pháp lý thông thoáng, sát với thực tế sản xuất, giúp nông dân yên tâm đầu tư công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất tập trung và thích ứng bền vững với biến đổi khí hậu.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.