Ngày xưa, khi những đoàn người từ miền Trung, miền Bắc lần theo dòng sông Cửu Long tìm đất sống, họ chẳng mang theo gì nhiều. Chỉ có đôi bàn tay chai sần, vài hạt giống và một niềm tin mơ hồ rằng phía trước sẽ có chỗ cho họ đứng.
Đất thì bùn lầy, nước thì mênh mông, rừng tràm, đước, dừa nước um tùm. Họ phải chặt cây, đào kinh, đắp đê, chống chọi với muỗi, với lũ, với cả sự hoang dã của thiên nhiên.
Gỏi cuốn tôm thịt miền Tây hấp dẫn nhiều người
ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN
Trong những ngày ấy, bữa ăn không phải là chuyện thưởng thức. Nó chỉ cần đủ no để có sức tiếp tục. Tôm bắt ven bờ kênh, thịt heo nuôi trong vườn sau nhà, rau thơm mọc hoang bên bờ ao, bánh tráng phơi nắng trên những tấm cót thô sơ.
Họ cuốn tạm, chấm với nước mắm tự làm từ cá linh, cá sặc bắt dưới sông. Không có đĩa sứ tinh xảo, không có bàn ăn cao ráo. Chỉ có những người ngồi xổm bên bờ kinh, tay còn dính bùn, miệng nhai chậm rãi, mắt nhìn về phía chân trời còn đang chờ được khai phá.
Mỗi cuốn gỏi lúc ấy là một lời khẳng định thầm lặng: chúng ta còn sống, chúng ta sẽ ở lại. Gỏi cuốn tôm thịt ngày nay vẫn giữ nguyên cái hồn ấy, dù đã đi từ bữa ăn giản dị của người mở đất thành món ngon trên bàn tiệc.
Tôm luộc vừa chín tới, đỏ au, ngọt lịm, vẫn còn nguyên cái vị ngọt thanh của nước sông. Thịt ba chỉ thái mỏng, trắng hồng, vừa mềm vừa chắc, như thể còn giữ lại hơi nóng của bếp lửa củi ngày xưa. Rau sống xanh mướt – xà lách giòn, húng quế thơm nồng, rau thơm, giá đỗ, đôi khi thêm chút khế chua hoặc chuối chát – như những ngọn cỏ dại từng mọc trên đất mới, cứng cỏi mà sống dai.
Tất cả được cuộn chặt trong lớp bánh tráng mỏng tang, trong suốt, vừa cầm vừa thấy sự chắc chắn, gọn gàng của người miền Tây xưa: không thừa, không thiếu, chỉ vừa đủ để đi xa, để làm việc, để tồn tại.
Cắn một miếng, nước mắm chua ngọt lan ra đầu lưỡi. Chua của me chín hoặc chanh xiêm, ngọt của đường thốt nốt, mặn của mắm cá linh, cay nhẹ của ớt hiểm. Có khi nước chấm được làm bằng tương hột pha thêm đậu phụng rang giã nhỏ, ớt hiểm cay xè... Vị ấy không chỉ là gia vị.
Gỏi cuốn tôm thịt xuất hiện trong bữa ăn của nhiều gia đình
ẢNH: ĐÀO MINH TUẤN
Nó là vị của đất mới, của mồ hôi, của những buổi chiều ngồi bên bờ kinh nhìn nước chảy mà biết ngày mai còn phải tiếp tục. Nó là vị của sự chịu đựng và của niềm hy vọng.
Người miền Tây không nói nhiều về quá khứ. Họ ít kể chuyện khai hoang bằng lời. Họ chỉ đặt trước mặt bạn đĩa gỏi cuốn, mời một miếng, rồi cười. Trong cái cười ấy có cả sự giản dị và kiêu hãnh của những người từng biến đầm lầy thành ruộng vườn, biến sông nước thành nơi ngụ cư.
Nhìn kỹ một cuốn gỏi, ta thấy cả một lịch sử nhỏ bé được gói gọn. Lớp bánh tráng mỏng như những trang giấy trắng của đất đai chưa khai phá. Tôm và thịt là phần đạm của lao động. Rau xanh là hơi thở của thiên nhiên. Nước chấm là vị mặn mòi của sông nước.
Tất cả hòa quyện thành một tổng thể hài hòa, không cầu kỳ, không phô trương, nhưng đủ sức nuôi dưỡng cả thể xác lẫn tinh thần. Đó chính là tinh thần khai hoang: lấy những gì sẵn có, làm nên điều bền vững. Ngày nay, khi miền Tây đã đổi thay rất nhiều, khi những con đường nhựa thay thế bờ kinh, khi nhà cao tầng mọc lên nơi xưa chỉ có nhà lá, gỏi cuốn tôm thịt vẫn còn đó.
Nó xuất hiện trong những bữa cơm gia đình, trong đám giỗ, trong những buổi họp mặt bạn bè từ xa về. Người ta vẫn ngồi quanh bàn, vẫn cuốn từng cuốn một, vẫn chấm nước mắm, vẫn cười nói rôm rả.
Và trong khoảnh khắc ấy, dường như thời gian không còn khoảng cách. Cái hồn của một thuở khai hoang vẫn còn sống động, vẫn lan tỏa trong từng miếng ăn giản dị. Gỏi cuốn tôm thịt miền Tây – giản dị như đất phù sa, bền bỉ như dòng sông Cửu Long, và đậm đà như ký ức của những người đã từng đặt chân xuống vùng đất này với hai bàn tay trắng.
Nó nhắc nhở rằng, dù thời gian có trôi xa đến đâu, những gì được sinh ra từ lao động và niềm tin sẽ mãi còn lại, trong từng lớp bánh tráng mỏng, trong từng vị ngọt của tôm thịt, trong từng giọt nước mắm chua cay.