Tháng 11/2024, tôi tham gia Đoàn đàm phán của Việt Nam tại Hội nghị Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP29) ở Baku, Azerbaijan; trực tiếp tham dự các phiên đàm phán về phát thải từ nhiên liệu dùng cho vận tải hàng không và hàng hải quốc tế.
Hết phiên này sang phiên khác, các bên cân nhắc từng câu, từng từ trong dự thảo, kể cả cách ghi nhận báo cáo của các tổ chức hàng không và hàng hải quốc tế (ICAO, IMO). Kết thúc kỳ họp, vấn đề phải chuyển sang kỳ sau. Một lát cắt nhỏ, nhưng đủ cho thấy con đường tới đồng thuận toàn cầu gian nan đến mức nào.
Khí hậu thì không chờ chúng ta họp xong. Khi nỗ lực giảm phát thải toàn cầu còn đi chậm, thích ứng tại chỗ là phần việc mỗi quốc gia, mỗi thành phố có thể tự quyết ngay hôm nay.
Lúc 7h40 ngày 17/9, đường Tố Hữu ngập sâu 0,5-0,6m khiến giao thông trên tuyến đường này gần tê liệt (Ảnh: Nguyễn Hải).
Việt Nam đã cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và coi thích ứng với biến đổi khí hậu là nhiệm vụ trọng tâm. Mùa mưa 2025, hoàn lưu các cơn bão có thời điểm trút xuống Hà Nội lượng mưa 500-600mm, gần gấp đôi mức 310mm trong hai ngày mà hệ thống thoát nước được tính toán, làm xuất hiện khoảng 220 điểm ngập. Ngay sau đó, thành phố triển khai 10 công trình khẩn cấp, gồm 5 hồ điều hòa và 5 dự án thoát nước; đến cuối tháng 4/2026, một số hạng mục chính đã được đưa vào sử dụng. Kế hoạch cho mùa mưa năm nay, thành phố cũng chủ động hạ mực nước đệm, xây dựng kịch bản theo cường độ mưa.
Kết quả bước đầu là có thật. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, 10 công trình tác động trực tiếp đến khoảng 120 điểm ngập, nhiều nơi nước rút nhanh hơn trước. Nhưng chính Sở cũng thừa nhận chừng đó chưa thể chống ngập cho toàn thành phố, và những ngày này là minh chứng.
Đêm 14, rạng sáng 15/9, nhiều điểm đo vượt 150mm, riêng Yên Sở ghi nhận 270,4mm. Đêm 16, sáng 17/9, mưa lớn trở lại, có nơi gần 200mm tính đến 6h sáng. Nhiều tuyến phố lại ngập sâu kéo dài. Hà Nội đã chuyển dần từ phản ứng sau ngập sang chuẩn bị trước mưa, nhưng chặng đường thích ứng còn dài.
Sẽ thiếu thận trọng nếu nhìn một trận mưa rồi quy ngay cho biến đổi khí hậu. Nhưng xu thế thì đã rõ: khí quyển ấm hơn giữ được nhiều hơi nước hơn, và theo Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu IPCC, các đợt mưa ngày cực đoan được dự tính mạnh thêm khoảng 7% cho mỗi 1 độ C ấm lên toàn cầu.
Với đô thị, rủi ro còn nhân lên khi ao hồ bị san lấp, bề mặt thấm nước thu hẹp. Chính thành phố Hà Nội cũng đánh giá hệ thống thoát nước thiếu đồng bộ, nhiều công trình đầu mối chậm tiến độ. Vì vậy, câu hỏi lâu dài không chỉ là làm sao thoát nước nhanh hơn, mà là thành phố sẽ giữ, thấm, dẫn, thoát nước và phục hồi thế nào khi giới hạn thiết kế cũ bị vượt qua.
Copenhagen (Đan Mạch) từng phải trả giá đắt để thay đổi cách đặt câu hỏi. Ngày 2/7/2011, thủ đô Đan Mạch hứng một trận “cloudburst” (mưa cực đoan cường độ lớn) với khoảng 150mm trong chừng hai giờ; thiệt hại ước tính 5-6 tỷ krone (khoảng 24.000 tỷ đồng). Một năm sau, thành phố ban hành Kế hoạch quản lý mưa cực đoan, phối hợp với đô thị láng giềng Frederiksberg, chi phí ước tính ban đầu 3,8 tỷ krone. Điều đáng chú ý không nằm ở con số. Thay vì chỉ làm cống lớn hơn, Copenhagen tổ chức lại đường phố, công viên, quảng trường để khi mưa vượt khả năng của cống, nước vẫn có nơi đi và nơi ở tạm, ít gây thiệt hại nhất.
Rotterdam (Hà Lan) đưa tư duy ấy vào từng mét vuông đô thị. Benthemplein ngày nắng là quảng trường, sân thể thao; khi mưa lớn, ba bể của quảng trường giữ khoảng 1,7 triệu lít nước từ mái nhà và bề mặt xung quanh, mưa qua mới thấm hoặc xả dần. Một quảng trường không thể “cứu” cả thành phố, nhưng cho thấy nước mưa không nhất thiết phải bị đẩy đi nhanh nhất; giữ lại một phần trong thời gian ngắn cũng đủ giảm tải cho hệ thống phía sau.
Singapore đi xa hơn một bước: biến tư duy ấy thành nghĩa vụ pháp lý. Nước mưa được kiểm soát ngay ở nơi nó rơi xuống, trên đường nó di chuyển và tại khu vực cần bảo vệ. Mọi dự án xây mới hoặc tái phát triển từ 0,2 ha trở lên phải có biện pháp làm chậm dòng chảy bề mặt và giảm lưu lượng đỉnh xả vào hệ thống công cộng.
Những bài học này rất gần Hà Nội. Thủ đô vốn có mạng lưới sông, hồ, ao và vùng trũng điều hòa tự nhiên; mặt hồ, công viên hay đất thấm nước đều là hạ tầng đô thị. Bởi vậy, việc đưa hướng tiếp cận “thành phố bọt biển” vào đề án chống ngập 2026-2030 là bước đi đáng khuyến khích. Việc tiếp theo là biến khái niệm ấy thành yêu cầu cụ thể trong quy hoạch và cấp phép. Một khu đô thị mới không thể xong trách nhiệm chỉ bằng việc đấu nối vào mạng lưới chung; Hà Nội có thể yêu cầu chủ đầu tư giữ một phần nước tại chỗ, giới hạn lưu lượng xả cực đại, dành tỷ lệ bề mặt thấm nước hoặc bố trí bể ngầm. Mỗi dự án gánh một phần, áp lực cuối đường ống sẽ giảm.
Tuy nhiên, “bọt biển” không phải phép màu. Trịnh Châu (Trung Quốc) là thành phố thí điểm của chính chương trình bọt biển quốc gia và đã xóa được 125 điểm ngập. Vậy mà ngày 20/7/2021, khi 201,9mm mưa trút xuống trong một giờ, thành phố vẫn chìm trong nước. Ở chiều ngược lại, vùng thủ đô Tokyo cho thấy hạ tầng kỹ thuật quy mô lớn vẫn là lớp phòng vệ không thể thiếu: kênh thoát nước ngầm ngoại vi ở tỉnh Saitama dài 6,3km, sâu khoảng 50m, bơm tối đa 200m³ mỗi giây, nhận nước lũ từ các sông nhỏ rồi chuyển ra sông Edo. Bài học không phải là sao chép công trình ấy, mà là hạ tầng xanh và hạ tầng xám phải bổ trợ nhau.
Cũng cần nói rõ: những thành phố ấy giàu hơn Hà Nội, và mưa ở họ cũng khác. Trận mưa làm Copenhagen thay đổi là 150mm; Hà Nội năm 2025 có nơi đo được hơn 600mm trong hai ngày. Không mô hình nào bê nguyên về được. Thứ có thể học là cách đặt vấn đề.
Trước hết là tiêu chuẩn thiết kế. Hạ tầng xây hôm nay sẽ phục vụ 30, 50 năm. Mức 310mm trong hai ngày được xác lập từ hơn một thập kỷ trước; nếu chỉ dựa vào thống kê mưa quá khứ để quyết định kích thước cống hay dung tích hồ, chúng ta có nguy cơ xây một thành phố cho khí hậu ngày hôm qua. Tiêu chuẩn tương lai phải tính đến kịch bản khí hậu và biên độ an toàn. Với mỗi công trình, cần luôn hỏi: nó sẽ làm gì khi trận mưa vượt ngưỡng thiết kế?
Thứ hai là quản lý theo lưu vực. Nước không phân biệt ranh giới phường, xã hay dự án. Một khu đô thị nâng nền cao có thể tự bảo vệ mình nhưng đẩy nước sang khu thấp hơn; một tuyến cống mở rộng cũng vô ích nếu điểm cuối vẫn tắc. Đề án 2026-2030 cần lượng hóa mục tiêu giảm số điểm ngập, chiều sâu và thời gian ngập theo từng lưu vực, đồng thời kết nối dữ liệu mưa, mực nước, trạm bơm và hồ điều hòa. Đó sẽ là bước tiến từ quản lý công trình sang quản trị rủi ro.
Cuối cùng, thích ứng không chỉ là xây thêm công trình. Cảnh báo sớm và bản đồ ngập thời gian thực giúp người dân chọn tuyến khác, trường học điều chỉnh giờ đón trẻ. Không thành phố nào đủ tiền để cam kết sẽ không bao giờ ngập. Điều có thể xây dựng là một thành phố có sức chống chịu: biết mình có thể ngập ở đâu, nước sẽ đi đâu, ai cần được cảnh báo và làm thế nào để đời sống sớm trở lại bình thường. Hướng đi của Hà Nội năm nay, từ chống ngập bị động sang dự báo, giữ nước và quản lý theo lưu vực, là đúng. Nhưng bài toán chưa giải xong, và hướng đi ấy cần được đẩy nhanh hơn.
Tôi vẫn thường nghĩ, giá như mọi nỗi buồn của con người đều có thể trôi đi theo những cơn mưa, thì sau những trận mưa tầm tã, có lẽ chúng ta sẽ hạnh phúc biết bao. Nhưng trong một thế giới đang nóng lên, mưa không phải lúc nào cũng chỉ mang theo sự dịu mát. Chúng ta không thể ngăn trời mưa, cũng không thể chờ mọi quốc gia thống nhất được từng câu chữ rồi mới hành động. Điều có thể làm là chuẩn bị cho thành phố của mình tốt hơn, để sau mỗi cơn mưa, nước rút đi, còn nỗi buồn và mất mát thì không ở lại.
Tác giả: TS. Nguyễn Phước Thắng là chuyên gia chuyển đổi số và phát triển bền vững, giảng viên Khoa Kinh doanh và Logistics, Trường Đại học Hòa Bình. Ông có 25 năm kinh nghiệm công tác trong ngành hàng không, nguyên là Chánh Văn phòng, Trưởng phòng Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Cục Hàng không Việt Nam.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!