4 trụ cột đột phá
Nhiều năm qua, quan điểm truyền thống trong xử lý úng ngập đô thị thường tập trung tối đa nguồn lực vào việc đưa nước mưa ra khỏi nội thành càng nhanh càng tốt. Tuy nhiên, trước tác động cực đoan của biến đổi khí hậu và tốc độ bê tông hóa nhanh chóng, tư duy này đang dần chạm ngưỡng giới hạn.
Tại talkshow “Chống ngập cho Hà Nội - Nhìn lại hiệu quả từ những dự án thoát nước trọng điểm” do Báo Tiền Phong tổ chức sáng 23/9, ông Trịnh Ngọc Sơn, Phó Trưởng phòng Cấp, thoát nước (Sở Xây dựng Hà Nội) thẳng thắn nhìn nhận: Đã đến lúc quy hoạch thoát nước Thủ đô phải chuyển sang giai đoạn mới mang tính đột phá. Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa 4 trụ cột: tiêu thoát nhanh, trữ nước tạm thời, điều tiết không gian xanh, hồ điều hòa và quản lý vận hành dựa trên công nghệ.
Thực tế kiểm chứng từ đợt mưa lớn tích lũy gần 600 mm giữa tháng 9 vừa qua đã khẳng định giá trị của sự chuyển hướng này. Theo ông Phạm Ngọc Toàn, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội, khi mực nước sông Nhuệ dâng cao tới 5,4 m tại cống Hà Đông và 5,6 m tại đập Thanh Liệt, khả năng tự chảy gần như bị triệt tiêu hoàn toàn. Nếu chỉ trông chờ vào việc xả tự nhiên, khu vực phía Tây sẽ ngập sâu trên diện rộng.
Chính việc kịp thời đưa 5 hồ điều hòa mới vào vận hành, bổ sung khoảng 80 ha mặt nước, đã tạo ra những "chiếc túi" trữ tạm hàng triệu mét khối nước. Nhờ san sẻ đỉnh lũ ngay từ thượng nguồn, áp lực dồn ứ cục bộ được giải tỏa, giúp các “điểm đen” dai dẳng như Sân vận động Mỹ Đình, khu Ngoại giao đoàn hay các hầm chui Đại lộ Thăng Long rút cạn nước chỉ sau 20 - 30 phút dứt mưa.
Đặc biệt, đại diện Sở Xây dựng khẳng định: “Mục tiêu cuối cùng không phải là cam kết rằng Hà Nội sẽ đảm bảo không bao giờ còn ngập, bởi những trận mưa cực đoan có thể vượt khả năng thiết kế của bất kỳ hệ thống nào. Mục tiêu của chúng tôi là từng bước nâng cao khả năng chống chịu của đô thị, giảm phạm vi ngập, giảm độ sâu ngập, rút ngắn thời gian ngập và quan trọng nhất là tuyệt đối không để xảy ra tình trạng bị động trước mưa bão”.
Loại bỏ tư duy "chờ ngập mới xử lý"
Cùng với việc tái thiết không gian trữ nước, trụ cột then chốt thứ hai trong tư duy mới là số hóa quy trình vận hành, chuyển hẳn từ cơ chế "chờ ngập mới xử lý" sang "dự báo sớm và điều hành theo dữ liệu".
Theo ông Phạm Ngọc Toàn, Công ty Thoát nước Hà Nội hiện đã phủ kín trạm đo mưa tự động, lắp đặt cảm biến đo mực nước thời gian thực trên các sông chính, kênh dẫn và hồ điều hòa. Dữ liệu này được tích hợp lên sơ đồ số hóa của trung tâm chỉ huy, giúp lực lượng chuyên môn bao quát lưu vực để ra quyết định đóng mở phai, hạ mực nước đệm hồ chứa và vận hành trạm bơm chính xác, linh hoạt theo kịch bản từng trận mưa.
Tuy nhiên, thực tế hiện trường cũng bộc lộ khoảng trống kỹ thuật rất đặc thù. Hiện nay, camera giao thông đô thị chủ yếu soi góc rộng ở ngã tư để điều tiết xe cộ, trong khi chống ngập lại đòi hỏi camera phải chiếu thẳng vào các "điểm lõm" xung yếu và tích hợp cảm biến đo độ sâu chuyên dụng. Do thiếu công cụ chuyên biệt, tại nhiều điểm trũng ngập, đơn vị thoát nước hiện vẫn phải nhờ camera của nhà dân ven đường hoặc cử công nhân đo đạc thủ công. Đây là điểm nghẽn kỹ thuật cần sớm được tích hợp vào hạ tầng đô thị thông minh chung.
Bên cạnh đó, bài toán số hóa chỉ thực sự phát huy tác dụng khi hạ tầng các khu đô thị mới được khớp nối đồng bộ. Ông Trịnh Ngọc Sơn nhấn mạnh, hệ thống thoát nước là chuỗi liên hoàn, nghẽn một mắt xích là toàn lưu vực ảnh hưởng. Thời gian tới, Sở Xây dựng sẽ siết chặt giám sát từ khâu thiết kế cao độ, hướng thoát đến nghiệm thu đấu nối tại các dự án mới, kiên quyết chấm dứt tình trạng khu đô thị phát triển biệt lập, đẩy nước tràn ra ngoài làm tê liệt hạ tầng chung của thành phố.