Từ bao đời nay, Hà Nội đã được mệnh danh là “đất trăm nghề”, nơi quy tụ mật độ làng nghề phong phú và đa dạng bậc nhất cả nước. Bức tranh kinh tế làng nghề của Thủ đô hiện diện với khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, hội tụ tới 6/7 nhóm ngành nghề theo phân loại cơ cấu nông thôn Việt Nam. Trong tổng số này, đã có 337 làng nghề, nghề truyền thống được UBND thành phố công nhận chính thức, bao gồm 269 làng nghề, 61 làng nghề truyền thống cùng 7 nghề truyền thống đặc sắc.
Khu vực kinh tế làng nghề giữ vai trò then chốt trong quá trình chuyển dịch cơ cấu và phát triển kinh tế nông thôn của thành phố. Hiện các cơ sở sản xuất đang tạo công ăn việc làm ổn định cho khoảng 800.000 lao động, với mức thu nhập bình quân cao hơn từ 1,3 đến 1,5 lần so với làm nông nghiệp thuần túy, hàng năm đóng góp giá trị sản xuất lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng. Không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa, sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội đã vươn mình xuất khẩu tới gần 90 quốc gia và vùng lãnh thổ, khẳng định vị thế tại các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc.
Cùng với giá trị kinh tế, Hà Nội còn là kho tàng di sản văn hóa sống động với 175 di sản làng nghề thuộc danh mục cần ưu tiên bảo vệ, 11 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và lực lượng nòng cốt gồm 415 nghệ nhân tâm huyết. Đáng tự hào, thành phố đã có 4 làng nghề được Hội đồng Thủ công thế giới vinh danh là Làng nghề thủ công sáng tạo thế giới, gồm gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, khảm trai Chuyên Mỹ và điêu khắc mỹ nghệ Sơn Đồng.
Dù sở hữu tiềm năng đồ sộ, thực tế cho thấy bài toán xây dựng và bảo vệ thương hiệu đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Đơn cử tại xã Bát Tràng – cái nôi của 3 làng gốm sứ truyền thống với hơn 1.350 hộ làm nghề, 300 doanh nghiệp và 75 nghệ nhân – các cơ sở dù đã chủ động tạo dựng nhận diện, đưa 70 sản phẩm OCOP đạt chuẩn 3 - 5 sao lên môi trường số, song việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn nhiều khoảng trống. Sản phẩm thủ công phần lớn còn thiếu hồ sơ số hóa và mã QR truy xuất nguồn gốc gắn với câu chuyện di sản hay tiêu chuẩn chất lượng. Việc tự phát phát triển thương hiệu số khi chưa có một cơ sở dữ liệu chung khiến giá trị kinh tế mang lại chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.
"Đòn bẩy" cho OCOP Thủ đô
Nhằm tháo gỡ căn cơ các điểm nghẽn và gia tăng giá trị chuỗi sản xuất, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã cùng các ban ngành triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm gắn với phát triển du lịch trải nghiệm. Tính đến nay, toàn thành phố đã đánh giá, phân hạng được 3.531 sản phẩm OCOP; trong đó, các làng nghề đóng góp tới 1.006 sản phẩm, chiếm tỷ trọng 28,5% toàn hệ thống.
Điểm nhấn mang tính đột phá trong chiến lược nâng tầm giá trị chính là việc thành phố chủ động trợ lực cho 84 làng nghề xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và nhãn hiệu chứng nhận. Kết quả bước đầu ghi nhận hơn 200 sản phẩm đã được Cục Sở hữu trí tuệ chính thức cấp văn bằng bảo hộ. Song song với đó, thành phố công nhận 16 mô hình trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP, làng nghề gắn với du lịch cấp xã. Trong số 56 điểm, khu du lịch cấp thành phố được công nhận, có 27 điểm gắn chặt với tài nguyên làng nghề, với 8 làng nghề được công nhận là điểm du lịch chính thức đón khách trong và ngoài nước.
Tuy nhiên, quá trình đưa thương hiệu làng nghề vươn xa vẫn gặp không ít lực cản. Hạ tầng dịch vụ bổ trợ phục vụ du khách tại nhiều địa phương còn thiếu đồng bộ; phương thức sản xuất chủ yếu vẫn ở quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, phân tán; bên cạnh đó là áp lực từ nguy cơ già hóa lực lượng nghệ nhân kế cận khi lớp trẻ chưa mặn mà nối nghiệp.
Dưới góc nhìn phát triển dịch vụ, ông Nguyễn Tiến Đạt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội cho rằng, việc xây dựng thương hiệu trong giai đoạn mới không thể dừng lại ở tư duy bán sản phẩm vật lý thuần túy. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển dịch mạnh mẽ sang cung cấp dịch vụ du lịch trải nghiệm, biết thổi hồn và kể câu chuyện văn hóa, câu chuyện di sản để chạm vào cảm xúc chân thực của du khách khi ghé thăm làng nghề.
Việc hoàn thành bảo hộ nhãn hiệu cho 84 làng nghề là nền tảng khởi đầu quan trọng để thành phố tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp và người làm nghề, đưa làng nghề trở thành trụ cột của nền kinh tế sáng tạo Thủ đô, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong dòng chảy hội nhập.
Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.