Giữa tháng 10, người dân Quảng Ngãi chứng kiến sự thay đổi lịch sử khi cầu Trà Khúc 1 cũ với tuổi đời hơn 60 năm được đóng lại để thi công cầu mới với tổng vốn 2.199 tỷ đồng với thiết kế ba vòng tròn thép mang hình bờ xe nước.
Ông Nguyễn Đức Tâm, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi, nói đây là công trình mà người dân mong mỏi. Khi hoàn thành, cầu sẽ mở rộng không gian đô thị, tạo trục cảnh quan hai bờ sông Trà Khúc và sẽ là một biểu tượng mới của tỉnh.
Đây là một trong nhiều tín hiệu tích cực về hạ tầng ven sông Trà Khúc và khu vực ven biển Quảng Ngãi diễn ra trong thời gian gần đây. Bức tranh về thành phố ven sông hướng biển trong quy hoạch nhiều thời kỳ đang dần được hiện thực hóa.
Phối cảnh cầu Trà Khúc 1 với 3 vòng tròn thép tái hiện bờ xe nước trên sông Trà Khúc. Ảnh: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi
Từ dòng sông "khát" đến sông xanh
Quảng Ngãi nằm ở duyên hải miền Trung, có sông Trà Khúc chảy qua trước khi đổ ra biển. Song khác với Đà Nẵng, Khánh Hòa, Gia Lai..., đô thị trung tâm không nằm sát biển mà cách khoảng 12 km về phía tây, còn sông Trà Khúc mùa khô nào cũng trơ đáy, chỉ còn cồn cát và bãi bồi mênh mông.
Những năm đầu thế kỷ 21, lãnh đạo tỉnh ấp ủ ý tưởng làm đập dâng nước để giữ nước, cải tạo cảnh quan, phục vụ kinh tế và du lịch. Năm 2009, khi Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Xuân Huế ký quyết định điều chỉnh, bổ sung dự án, nhiều ý kiến lo ngại nhiễm mặn ở hạ lưu đập nên dự án gặp trở ngại.
Sau cùng, dự án được điều chỉnh thành công trình thủy lợi kết hợp giao thông, gồm hai đoạn đập dâng nước cùng đường và kè qua phía đông đảo Ngọc (thôn Ân Phú).
Tháng 7 năm nay, dự án bắt đầu vận hành thử nghiệm dâng nước. Dòng sông từng trơ đáy nay ăm ắp nước, xanh màu ngọc bích, in bóng mây trời, khiến nhiều người dừng lại trên các cây cầu để ngắm.
Sông Trà Khúc khác lạ với màu nước xanh khi đập dâng nước vận hành thử nghiệm, trước đây trên sông mùa khô nước rất ít, lộ ra những bãi bồi. Ảnh: An Phước
Đúng lúc đó, cũng bên dòng Trà Khúc, công trình Bán cầu ánh sáng và Đài vọng cảnh hình mũi thuyền bên Công viên Ba Tơ hoàn thành, kịp phục vụ Quốc khánh 2/9, thu hút hàng nghìn người dân. Bán cầu được ghép 220 tấm kính với các kịch bản chiếu sáng kết hợp nhạc nước lung linh bên đài vọng cảnh gợi nhớ bến Tam Thương đã khoác áo mới cho bờ sông, thay cho cảnh um tùm cây dại như trước đây.
Trước đó, tỉnh đã xây dựng hai con đường ven sông rộng 36 m nối với đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh: đường Trường Sa ở phía nam và Hoàng Sa phía bắc; 7 cây cầu đường bộ trên sông, nổi bật là cầu Cổ Lũy ở Cửa Đại; cùng hệ thống kè chống sạt lở.
Những mảnh ghép ấy tạo bộ khung để đô thị dịch chuyển về phía đông, hướng biển, được lãnh đạo nhiều thế hệ kế thừa qua các bản quy hoạch.
Từ thành phố "ven sông, hướng biển" đến "vùng A"
Thành phố Quảng Ngãi cũ bắt đầu có hình hài đô thị ven sông, hướng biển từ năm 2014, khi địa giới mở rộng về phía bắc sông Trà Khúc, diện tích tăng gấp 4 lần. Định hướng này còn có từ sớm hơn: Quy hoạch chung đến năm 2030, phê duyệt năm 2011, xác định trọng tâm phát triển hai bên sông Trà, gắn với Khu kinh tế Dung Quất, liên kết biển Mỹ Khê, biển Nghĩa An, cảng Sa Kỳ và tuyến kinh tế ven biển.
Hơn một thập niên sau, Điều chỉnh Quy hoạch chung đến năm 2040, do UBND tỉnh phê duyệt năm 2021, chính thức xác định Quảng Ngãi là "đô thị ven sông, hướng biển" với ba lớp không gian: đô thị mật độ cao, đô thị xanh và đô thị ven biển.
Sau sáp nhập với Kon Tum, Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 chia tỉnh thành 6 vùng kinh tế - xã hội. Vùng A, trung tâm hành chính, chính trị, thương mại, dịch vụ, phần lớn nằm ở đô thị Quảng Ngãi cũ, giữ tinh thần trục cảnh quan sông, biển.
Mục tiêu là phát triển du lịch, thương mại, dịch vụ dọc sông Trà Khúc, sông Phước Giang, sông Vệ và biển Mỹ Khê, hướng tới đô thị xanh, thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu và kinh tế đêm.
Sơ đồ không gian vùng A ven sông Trà Khúc và hướng biển trong quy hoạch mới nhất của tỉnh Quảng Ngãi.
Dòng vốn phía đông, nối về phía tây
Tầm nhìn đô thị ven sông, hướng biển của Quảng Ngãi không chỉ được hiện thực hóa bằng những cây cầu, đường ven biển hay những khu đô thị; mà còn được đặt trong mối liên kết với Khu kinh tế Dung Quất, trung tâm công nghiệp hàng đầu miền Trung, nơi hội tụ cảng biển, công nghiệp, logistics.
Với chủ trương cho Khu kinh tế Dung Quất áp dụng các cơ chế, chính sách như khu thương mại tự do tại Hải Phòng, Đà Nẵng, cùng các ưu đãi cao nhất theo Luật Phát triển đô thị mà Bộ Chính trị vừa đồng ý chủ trương hôm 16/10, Khu kinh tế này thêm lợi thế phát triển.
Theo đó, Dung Quất sẽ trở thành Trung tâm Lọc hóa dầu, đóng tàu và Năng lượng Quốc gia, đặt mục tiêu thu hút 5 tỷ USD vốn đầu tư đến năm 2030 và 50 tỷ USD vào năm 2045.
Theo tờ trình của Đảng ủy Chính phủ, dự thảo Nghị quyết đề xuất nhiều chính sách ưu đãi, trong đó có thuế thu nhập doanh nghiệp 10% trong 30 năm, giảm 50% thuế thu nhập cá nhân trong 10 năm, miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và tiền sử dụng khu vực biển trong toàn bộ thời gian sử dụng, cùng các cơ chế hỗ trợ nguồn thu và kéo dài thời gian ưu đãi thuế.
Nếu được thông qua, những chính sách này sẽ tăng sức cạnh tranh của Dung Quất trong thu hút các dự án công nghiệp, cảng biển, logistics và dịch vụ quy mô lớn. Đây là cơ sở để Quảng Ngãi phát triển đồng thời công nghiệp, đô thị, thương mại và du lịch, tạo sự liên kết giữa các động lực kinh tế ở phía đông.
Trước đó, tỉnh đã đưa các dự án ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh với tổng diện tích khoảng 7.100 ha vào danh mục 53 dự án thuộc 8 lĩnh vực ưu tiên thu hút đầu tư năm 2026.
Cùng với các dự án hạ tầng, cảng biển, Quảng Ngãi đặt mục tiêu thu hút những tổ hợp đô thị, dịch vụ, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và tâm linh quy mô lớn dọc tuyến ven biển và tại đặc khu Lý Sơn.
Một dự án đã khởi công là Khu đô thị sinh thái Coastal Quảng Ngãi tại khu vực Nghĩa Hòa cũ, thuộc Tư Nghĩa, với tổng vốn đầu tư hơn 7.000 tỷ đồng. Khởi công từ tháng 4/2026, đây là dự án đô thị có quy mô vốn lớn nhất tỉnh từ trước đến nay.
Hạ tầng giao thông là điều kiện để kết nối các không gian này. Tuyến đường ven biển Sa Huỳnh dài hơn 100 km đang được đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện các đoạn phía nam, cùng những tuyến kết nối với quốc lộ và cao tốc. Các trục giao thông này giúp việc tiếp cận biển Mỹ Khê, cảng Sa Kỳ và đảo Lý Sơn thuận lợi hơn, đồng thời tạo điều kiện liên kết các khu đô thị với những điểm đến du lịch đã được quy hoạch phát triển ở tầm quốc gia.
Trong bối cảnh sau sáp nhập, tỉnh định hướng phát triển đa trung tâm để tận dụng lợi thế vừa có biển vừa có rừng. Các dự án mở rộng Quốc lộ 24 và cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum, Quảng Ngãi hướng đến liên kết phát triển từ Dung Quất lên Măng Đen, Bờ Y, mở ra những dư địa tăng trưởng mới cho địa phương có diện tích thứ 5 cả nước sau sáp nhập.
Phạm Linh