Hồi sinh từ đổ nát
Bên trong một chiếc lều nhỏ ở Deir al-Balah, những cuốn sách được xếp chồng lên nhau trên sàn. Một số cuốn để tràn cả ra vỉa hè trong lúc người chủ cố gắng lau chùi, sắp xếp. Không hề có kệ, tủ để sách hay bàn ghế dành cho độc giả. Những cuốn sách này đã đến miền nam sau hành trình giải cứu gian nan từ dưới đống đổ nát của một thư viện bị phá hủy ở Beit Lahia, phía bắc Gaza.
Ông Mohammed Saad, 54 tuổi, cha của 5 người con, đã dành hơn 35 năm sưu tầm sách. Trước xung đột, ông ước tính thư viện của mình sở hữu khoảng 100 nghìn đầu sách các loại. Ngày 7/12/2023, thư viện bị phá hủy. Sau 16 lần di dời chỗ ở, ông Saad quay trở lại Beit Lahia để xem bộ sưu tập sách của mình liệu còn sót lại gì hay không. Trong ngôi nhà đổ nát, ông cố gắng nhặt nhạnh những cuốn sách phủ đầy bụi, thu hồi được hơn 10 nghìn cuốn và chuyển đến Deir el-Balah, miền nam Gaza. Tại đây, ông dựng một chiếc lều và lập nên thư viện mang tên al-Athar (trong tiếng Ả-rập có nghĩa là “Dấu ấn” hay “Tác động”). Ông cùng con trai Mohammed bắt đầu làm sạch và tu sửa hàng nghìn cuốn sách mà họ đang lưu giữ.
“Hiện tôi chưa thể có kệ sách hay một địa điểm phù hợp, nhưng điều quan trọng nhất là sách đã trở lại tay người đọc”, ông nói. “Trẻ em, thanh thiếu niên thường tìm đến để mượn hoặc mua tiểu thuyết, truyện và các loại sách khác. Một số người mua sách với mức giá tượng trưng, những người khác có thể xem, đọc miễn phí, đó chính là mục tiêu của tôi”. Việc tạo điều kiện cho trẻ em tiếp cận sách chính là lý do cốt lõi để ông “liều mạng” giải cứu chúng ngay từ đầu, bởi sách là nguồn quý giá để duy trì khả năng tiếp cận tri thức, mở ra con đường quay lại với việc đọc và học, bất chấp xung đột và ly tán. “Tôi sở hữu một kho sách khá lớn, bao gồm đủ thể loại từ tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ ca cho đến sách tôn giáo, sách về sự nghiệp đấu tranh của người Palestine, cùng nhiều tác phẩm thuộc các lĩnh vực khác,” ông tự hào nói.
Với nhiều người, thư viện mang lại nhiều giá trị hơn những cuốn sách. Chốn bình yên hiếm hoi này giúp họ tạm quên đi thực tại khắc nghiệt. Anh Mohammed al-Deeb, 25 tuổi - một khách hàng quen thuộc, thường đến thư viện xem và mua sách chia sẻ: “Với tôi, đọc sách đã trở thành nơi nương náu tinh thần, nhất là trong những khoảng thời gian dài bị cắt điện và mất kết nối internet”. Đôi khi, anh mang tiểu thuyết về lều để đọc cùng gia đình. “Đọc sách là một trong số ít hoạt động chúng tôi có thể cùng nhau làm trong hoàn cảnh này. Chúng tôi cần những điều nhắc nhở rằng cuộc sống của mình không chỉ xoay quanh chiến tranh”, anh nói.
“Những ước mơ được bảo vệ dưới bom đạn”
Dưới mưa bom những cuộc không kích của Israel, nhiều sáng kiến đã nảy sinh nhằm thu gom những cuốn sách còn sót lại từ các thư viện, tòa nhà, cũng như các cơ sở giáo dục và văn hóa.
Cô Niveen al-Gharabli, 41 tuổi thậm chí đã dựng một thư viện ngay trên vỉa hè ở Gaza sau khi thu gom được sách. “Tôi thu gom sách từ đống đổ nát của các trường đại học, thư viện công cộng và tư nhân bị lực lượng chiếm đóng phá hủy, rồi mở một quầy sách trong lều,” cô bộc bạch.
Cũng giống như Mohammed, cô Niveen mong muốn đưa những cuốn sách trở lại với độc giả. “Nếu sinh viên không đủ khả năng mua, tôi sẽ tặng miễn phí để hỗ trợ việc học tập của họ”, cô nói. “... chúng ta đang làm mọi cách để bảo vệ thế hệ hiện tại và tương lai thông qua tri thức, bởi vì vũ khí của người Palestine chính là tri thức”.
Tuy nhiên, nỗ lực giải cứu sách không chỉ dừng lại ở một quầy sách tạm thời hay việc tập hợp những cuốn sách còn sót lại. Omar Hamad, một dược sĩ 30 tuổi, đầu tiên cũng giải cứu sách từ thư viện cá nhân của mình ở Beit Hanoun và tha chúng đi theo với hơn chục lần thay đổi chỗ ở. Không bằng lòng với hơn trăm cuốn tìm được, anh bắt tay huy động bạn bè, sau đó cả cộng đồng để dựng lại thư viện. Hamad đã khởi động một chiến dịch trên trang gây quỹ cộng đồng Chuffed. Anh viết rằng, họ mong muốn tạo ra một ngôi nhà cho “những cuốn sách được mang qua lửa và những giấc mơ được bảo vệ dưới bom đạn”.
Anh luôn cảm thấy có trách nhiệm đặc biệt với sách khi chứng kiến cảnh các thư viện, trung tâm văn hóa bị ném bom. “Mỗi lần giải cứu được một cuốn sách, tôi cảm thấy như mình vừa cứu được một con người. Tôi đã gom nhặt từ đống đổ nát của thư viện Đại học Hồi giáo bị phá hủy và tìm thấy những cuốn sách quý - có cuốn từ trước năm 1948 - từng được in ấn ngay tại Gaza”, anh nhớ lại. Tuy nhiên, trong quá trình đi tìm sách, anh đau lòng chứng kiến cảnh người dân phải lấy sách từ các tòa nhà bị phá hủy để nhóm lửa nấu ăn.
Sau thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 10/2025, ý tưởng thành lập một thư viện mới đã nảy sinh nhằm bảo tồn số sách còn lại đồng thời tạo ra không gian cho độc giả, các nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên. Thư viện Phượng Hoàng khai trương tháng 4/2026 là thư viện công cộng đầu tiên mở lại sau xung đột, sở hữu gần 10 nghìn đầu sách, bao gồm số sách do anh giải cứu, sách được các gia đình trí thức trao tặng cũng như sách mua từ những quầy hàng bán theo cân. Anh và bạn bè cũng đã mua và in thêm khoảng 4 nghìn cuốn.
Trong số độc giả thường xuyên của thư viện có hai chị em Nunez và Layan Abu Ras, sinh viên ngành kỹ thuật đến từ thành phố Gaza. “Giữa khung cảnh đổ nát, việc tìm thấy một nơi đầy ắp sách quả là một điều tuyệt vời. Mùi sách, bầu không khí - tất cả tạo nên một cảm giác hoàn toàn khác biệt so với bên ngoài”, Nunez nói.
Lưu giữ di sản và ký ức cộng đồng
Các nhóm và tình nguyện viên cũng đang nỗ lực cứu vãn kho sách của các thư viện công cộng bị hư hại. Một trong những nỗ lực này đang được triển khai tại hệ thống thư viện của Đô thị Gaza, bao gồm ba thư viện công cộng chính: Thư viện công cộng Gaza, Thư viện Diana Tamari Sabbagh (thuộc Trung tâm Văn hóa Rashad Shawa), Thư viện Trung tâm Văn hóa Holst.
Trước đây, những thư viện này từng là nơi lý tưởng để đọc sách, nghiên cứu và học tập. Ông Raed al-Wahidi, Trưởng bộ phận Thư viện Đô thị Gaza cho biết mức độ thiệt hại tại mỗi nơi khác nhau. Tại Thư viện công cộng Gaza - nơi từng lưu giữ khoảng 70 nghìn đầu sách - hiện vẫn còn khoảng 70% lượng sách ban đầu. Với nguồn lực hạn chế, các tình nguyện viên đang nỗ lực giải cứu, thu gom, phân loại, sắp xếp lại cũng như sửa chữa những cuốn sách bị hư hại.
Dù chưa thể xác định con số chính xác về lượng sách được giải cứu, họ vẫn tiếp tục công việc với nguồn lực ít ỏi hiện có, bởi mỗi cuốn sách đều đại diện cho một phần tri thức mà các thư viện này đã dày công tích lũy.
Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của các sáng kiến cá nhân nhằm giải cứu sách từ những địa điểm bị tàn phá. Những nỗ lực đó đã góp phần bảo tồn nhiều cuốn sách quý hiếm có nguy cơ biến mất vĩnh viễn - những cuốn sách mang trong mình một phần ký ức văn hóa, xã hội và lịch sử của Gaza, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận tri thức cho những người khát khao học tập.
Sách là phương tiện học tập thiết yếu
Trong bối cảnh Dải Gaza bị tàn phá do xung đột quân sự, sách đã trở thành vật phẩm quý giá và hiếm hoi.
Theo UNICEF, khoảng 98% trường học tại Dải Gaza đã bị phá hủy hoặc hư hại. Gần 700.000 trẻ em tại Gaza không được đến trường học trực tiếp trong suốt thời gian qua kể từ khi xung đột Israel-Hamas bùng nổ vào tháng 10-2023. Nhiều em phải học tại những ngôi trường bị hư hại, các cơ sở tạm bợ hoặc lều bạt Khi hệ thống giáo dục “trên bờ vực sụp đổ”, mất điện, internet bị ngắt, sách đã trở thành phương tiện thiết yếu để các em duy trì học tập. Ngày 19/9/2026, hàng trăm nghìn trẻ em tại Gaza đã trở lại trường học trực tiếp lần đầu tiên sau gần 3 năm.
Thư viện bị tàn phá nặng nề
UNESCO đã ghi nhận tình trạng bị tàn phá trên diện rộng đối với các địa điểm và cơ sở văn hóa tại Gaza, các trường đại học, nhà thờ, di sản văn hóa, di tích khảo cổ, bảo tàng, trung tâm lưu trữ và thư viện.
Theo số liệu từ Cục Thống kê Trung ương Palestine, trước chiến tranh, Dải Gaza có 87 thư viện công cộng và các cơ sở lưu trữ sách; tất cả đều đã bị hư hại một phần hoặc hoàn toàn trong cuộc xung đột. Trong đó phải kể đến Trung tâm lưu trữ thành phố Gaza bị phá hủy hoàn toàn. Kho lưu trữ chứa đựng các tài liệu ghi chép về lịch sử Gaza trong suốt 150 năm đã biến mất. Thánh đường Hồi giáo Lớn Omari và thư viện được xây dựng từ thế kỷ thứ 7 cũng bị hủy hoại. Nơi đây có một trong những bộ sưu tập sách quý hiếm quan trọng nhất ở Palestine, bao gồm các tác phẩm có niên đại từ thế kỷ 14. Thư viện Đô thị Gaza - thư viện công cộng chính của thành phố bị hư hại trầm trọng. Thư viện Đại học Hồi giáo Gaza, một trong những kho lưu trữ văn hóa và học thuật quan trọng nhất ở Dải Gaza hầu như không còn dấu tích.
Hoài Dương