Hậu tận thế, con người sẽ ở đâu?

Trong các bộ phim truyền hình như The Walking Dead, The 100, Silo, The Last of Us, Twisted Metal, Fallout và Paradise..., khái niệm "nhà" không còn mang màu sắc ấm áp quen thuộc.

Đó có thể là một hầm trú ẩn, trang trại xuống cấp, thành phố được bao quanh bởi tường kiên cố hay thậm chí một chiếc ô tô.

Những nơi trú ngụ này thường u ám, tạm bợ và đôi khi mang tính áp bức. Sự tồn tại không chỉ phụ thuộc vào kỹ năng hay may mắn mà còn vào thiết kế và kỹ thuật xây dựng.

Hầm trú ẩn ngày tận thế

Theo Dwell - tạp chí kiến trúc nhà ở và lối sống bền vững Mỹ, các câu chuyện hậu tận thế thường phản ánh những vấn đề về xã hội, chính trị và môi trường.

Khi biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, trong khi những hầm trú ẩn xa xỉ dành cho người giàu thực sự đã xuất hiện ngoài đời thực, phim ảnh đặt ra câu hỏi: con người sẽ sống ra sao nếu một thảm họa toàn cầu do chính con người gây ra xảy đến?

Giáo sư Lorenzo DiTommaso thuộc Đại học Concordia (Canada) nhận định trong cuốn sách The Cambridge Companion to Apocalyptic Literature (tạm dịch: cẩm nang Cambridge về văn học khải huyền) rằng các câu chuyện hậu tận thế thực sự phát triển mạnh từ năm 1945, khi con người bước vào kỷ nguyên nguyên tử và lần đầu có khả năng hủy diệt cả hành tinh bằng chính vũ khí của mình.

• Đồng hồ Ngày tận thế còn 85 giây, mức báo động cao nhất từ trước đến nay

Lo ngại chiến tranh hạt nhân, nhiều nước bắt đầu xây dựng các công trình để bảo vệ người dân. 

Năm 1951, Chính phủ Mỹ đã thành lập Cơ quan Phòng vệ dân sự liên bang (FCDA) để chuẩn bị cho tình huống người dân phải tìm cách sống sót sau một cuộc tấn công hạt nhân.

Đến năm 1965, ước tính khoảng 200.000 hầm trú ẩn đã được xây dựng trên khắp nước Mỹ.

Từ đó, hầm trú ẩn trở thành hình ảnh quen thuộc trong các câu chuyện về ngày tận thế. Tuy nhiên, vẫn có nhiều câu hỏi về việc ai được sử dụng những nơi này và liệu chúng có thực sự an toàn như được quảng cáo hay không.

Nơi trú ẩn hay nhà tù?

Trong các tác phẩm hậu tận thế gần đây, hầm trú ẩn dưới lòng đất xuất hiện khá phổ biến. Hai ví dụ là Silo và Paradise đều xây dựng câu chuyện về những cộng đồng sống tách biệt dưới lòng đất sau khi thế giới bên ngoài trở nên không thể sinh sống.

Tuy nhiên, cách hai bộ phim hình dung về nơi trú ẩn rất khác nhau. 

Paradise kể về một cộng đồng được lựa chọn để sống trong một khu trú ẩn sang trọng sâu trong núi Colorado (Mỹ). Công trình do một tỉ phú công nghệ xây dựng để bảo vệ các tỉ phú, chuyên gia công nghệ, chính trị gia và những người có ảnh hưởng.

Trong khi đó, Silo kể về hàng nghìn người sống trong một công trình khổng lồ dưới lòng đất sau một sự kiện bí ẩn khiến thế giới bên ngoài không còn an toàn. Khu trú ẩn có 144 tầng, nối với nhau bằng một cầu thang lớn.

Không gian ở đây được thể hiện bằng bê tông cũ kỹ, bóng tối và kiến trúc mang tính tiện dụng. Nhà thiết kế sản xuất Gavin Bocquet cho biết ê kíp lấy cảm hứng từ các khu chung cư theo trường phái kiến trúc thô mộc của Liên Xô.

Cả hai hầm trú ẩn đều hạn chế việc ra vào. Vì thế, nơi có thể giúp con người sống sót cũng đồng thời có thể khiến họ mất tự do.

Trong Into the Night, một hầm trú ẩn do quân đội kiểm soát trở thành biểu tượng rõ ràng hơn cho mối liên hệ giữa sự sống còn và chủ nghĩa độc đoán.

Sống giữa những tàn tích

Không phải mọi nơi trú ngụ hậu tận thế đều nằm dưới lòng đất.

Trong chuỗi phim The Last of Us, những thành phố do chính quyền quản lý được xây bằng bê tông và được bao quanh bởi tường. Kiến trúc khắc nghiệt đi cùng cách quản lý hà khắc.

Ngược lại, những người lựa chọn sống trong các căn nhà truyền thống nhưng đã xuống cấp phải đối mặt với nhiều nguy hiểm hơn, nhưng đổi lại họ tự do hơn.

Sự đối lập được thể hiện qua vật liệu: bê tông tượng trưng cho sự bảo vệ nhưng cũng gắn với quyền kiểm soát, trong khi những căn nhà đổ nát mang đến nguy hiểm nhưng có thể đem lại tự do.

Tác phẩm Fallout cũng khai thác sự tương phản này. Những người sống trong các hầm trú ẩn dưới lòng đất được bảo vệ khỏi thảm họa, với nội thất mang phong cách tương lai của thời kỳ nguyên tử.

Trên mặt đất, những người sống sót phải tận dụng những gì còn lại của thành phố Los Angeles từng xa hoa để tạo ra chỗ trú ẩn.

Khi chiếc xe cũng trở thành "nhà"

Một số tác phẩm thậm chí từ bỏ hoàn toàn ý tưởng về một nơi ở cố định.

Hai bộ phim Twisted Metal và Station Eleven thay thế ngôi nhà bằng cuộc sống du mục. Trong Twisted Metal, chiếc ô tô trở thành nơi trú ngụ và phương tiện để tồn tại.

Những hình ảnh ấy cho thấy cách phim ảnh hậu tận thế dùng không gian sống để hình dung những nỗi lo của thời hiện đại.

Hầm trú ẩn, những căn nhà đổ nát hay chiếc xe đều là cách con người tưởng tượng về việc sống sót trước những hậu quả do chính mình gây ra.

Khi những bất an ngày càng lớn, từ nguy cơ trí tuệ nhân tạo (AI), nhiệt độ Trái đất tăng đến bất ổn chính trị, những hình ảnh về ngôi nhà ở tận cùng thế giới tiếp tục trở thành một cách để con người hình dung về tương lai, Dwell nhận định.

Tiểu hành tinh va chạm Trái đất, siêu tân tinh phát nổ, bão Mặt trời, vi rút ngoài hành tinh... Liệu những kịch bản tận thế từ phim Hollywood có xảy ra trong đời thực?