Cuộc xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ 5 với những tổn thất ngày càng lớn, trong khi triển vọng tìm kiếm giải pháp hoà bình vẫn hết sức mong manh. Những nỗ lực ngoại giao do Mỹ dẫn đầu từng tạo ra kỳ vọng về một thỏa thuận chấm dứt xung đột nhưng giờ đây các vòng tiếp xúc đó chưa thể giải quyết được mâu thuẫn cốt lõi giữa Nga và Ukraine.
Trong bối cảnh đó, Thủ đô Abu Dhabi của UAE được lựa chọn trở thành địa điểm cho một nỗ lực ngoại giao mới. Theo Đặc phái viên Tổng thống Mỹ Steve Witkoff, Washington sẽ làm trung gian cho cuộc đàm phán giữa Nga và Ukraine diễn ra từ ngày 10 - 11/11.
Đàm phán 3 bên Mỹ - Nga - Ukraine diễn ra từ ngày 10 - 11/11. (Ảnh: Jamestown.org)
Biến Abu Dhabi thành bước ngoặt hòa bình
Đối với Tổng thống Donald Trump, nối lại đàm phán Nga - Ukraine không đơn thuần là hoạt động ngoại giao, mà còn là phép thử đối với cam kết chấm dứt xung đột do ông đưa ra. Nhà lãnh đạo Mỹ muốn chứng minh Washington có thể đưa Nga và Ukraine trở lại bàn đàm phán và tạo ra thỏa thuận đủ sức khép lại xung đột.
Việc lựa chọn Abu Dhabi làm địa điểm tổ chức cũng mang ý nghĩa nhất định. UAE duy trì quan hệ với cả Nga và Ukraine, đồng thời có kinh nghiệm tham gia các hoạt động trung gian, đặc biệt trong những thỏa thuận trao đổi tù binh.
Thách thức lớn nhất đối với ông Trump không nằm ở việc đưa đại diện Nga và Ukraine đến bàn đàm phán, mà là thuyết phục họ chấp nhận những điều kiện mà cả 2 nước đều kiên quyết phản đối.
Về thành phần phái đoàn, không có thay đổi đáng kể so với những cuộc đàm phán trước đó. Phía Mỹ dự kiến do Đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Steve Witkoff và ông Jared Kushner đại diện. Nga một lần nữa cử trợ lý của Tổng thống Vladimir Putin, ông Vladimir Medinsky dẫn đầu phái. Trong khi thành phần của phái đoàn Ukraine chưa được công bố.
Nhận định về triển vọng vòng đàm phán, nhà khoa học chính trị Dmytro Sherengovsky cho rằng bối cảnh hiện nay thay đổi đáng kể so với những vòng thương lượng diễn ra trước đó. Hơn nữa, không phải tất cả những thay đổi này đều có lợi cho tiến trình ngoại giao.
“Hiện tại, Mỹ chưa sẵn sàng cung cấp tất cả cho Ukraine và châu Âu vẫn thiếu một lập trường thống nhất. Do đó, tôi tin cuộc đàm phán ở Abu Dhabi sẽ tập trung chủ yếu vào việc xác định sự sẵn sàng của các bên để đạt được thỏa thuận cụ thể”, ông Sherengovsky cho hay.
Tổng thống Nga Vladimir Putin, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. (Ảnh: Fox News)
Đáng chú ý, giới phân tích cũng cảnh báo không nên đánh đồng việc các bên đồng ý nối lại đối thoại với dấu hiệu Nga sẵn sàng nhượng bộ Ukraine.
Cựu đại sứ Mỹ tại Ukraine William B. Taylor nhấn mạnh câu hỏi quan trọng nhất tại Abu Dhabi là liệu Tổng thống Putin thay đổi lập trường về ngừng bắn hay chưa. Ông nhắc lại trước đó, Ukraine từng chấp nhận đề xuất ngừng tấn công cơ sở năng lượng của ông Trump nhưng Nga từ chối.
Theo ông Taylor, trong những vòng đàm phán trước, nhà đàm phán đạt được tiến triển về mặt kỹ thuật, bao gồm cách thức giám sát lệnh ngừng bắn tiềm năng. Tuy nhiên, họ lại không thể đạt được thỏa thuận về chính lệnh ngừng bắn. “Điểm khó khăn thực sự và cũng là bước đột phá sẽ là việc ông Putin nói đồng ý ngừng bắn”, ông Taylor nói.
Lãnh thổ và bảo đảm an ninh
Đối với Nga, vấn đề lãnh thổ không chỉ liên quan đến lợi ích quân sự mà còn gắn với những tuyên bố chính trị mà Tổng thống Putin nhiều lần khẳng định. Nga yêu cầu Ukraine rút lực lượng khỏi khu vực Donetsk, Luhansk, Zaporizhzhia và Kherson mà Nga tuyên bố sáp nhập, đồng thời từ bỏ tham vọng gia nhập NATO.
Đáng chú ý, Nga đang kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Ukraine nhưng không thể giành quyền kiểm soát toàn bộ diện tích của 4 khu vực mà nước này tuyên bố sáp nhập. Điều đó đồng nghĩa với việc yêu cầu của Moskva không chỉ là giữ lại những vùng đất đang kiểm soát, mà còn yêu cầu Kiev chấp nhận từ bỏ những phần lãnh thổ vẫn nằm dưới quyền quản lý của Ukraine.
Trong khi đó, Ukraine kiên quyết phản đối hợp pháp hóa những vùng lãnh thổ bị Nga kiểm soát bằng thỏa thuận hòa bình. Kiev cho rằng, nếu chấp nhận nhượng đất để đổi lấy ngừng giao tranh, Nga có thể xem đây là tiền lệ và tiếp tục gây sức ép lên hoạt động quân sự.
Khoảnh khắc vật thể được cho là tên lửa lai UAV Banderol tập kích cây cầu ở Kiev. (Video: X/AMK Mapping)
Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược thuộc Đại học Tây Bắc Trung Quốc Wang Jin nhận định: “Nga và Ukraine có những cách hiểu hoàn toàn khác nhau về các vùng lãnh thổ tranh chấp, khi mỗi bên đều coi lãnh thổ là nền tảng của tính chính danh chính trị”.
Tương tự, Alexander Baunov - nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Carnegie Nga - Á - Âu nhận định: “Các đại diện của cả hai bên đều mô tả những cuộc đàm phán về lãnh thổ là khó khăn và căng thẳng, đồng thời cảnh báo không nên kỳ vọng sẽ có đột phá”.
Bên cạnh lãnh thổ, bảo đảm an ninh sau khi xung đột kết thúc cũng là nút thắt lớn. Tổng thống Zelensky nhiều lần nhấn mạnh một thỏa thuận hòa bình phải đi kèm với cam kết đủ mạnh để ngăn chặn nguy cơ Nga mở chiến dịch quân sự mới.
Chuyên gia Heather A. Conley từ Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tỏ ra hoài nghi về khả năng những cam kết an ninh thông thường có thể thuyết phục Kiev. “Thực sự không có bảo đảm an ninh nào đủ sức thay thế việc Ukraine gia nhập NATO, ngoại trừ việc nước này tự phát triển năng lực phòng thủ và tấn công để bảo vệ mình với sự hỗ trợ của châu Âu”, bà Conley cho hay.
Theo bà Conley, Ukraine vẫn đang nỗ lực xây dựng những năng lực đó nhưng việc này đòi hỏi thời gian và quy mô sản xuất mà nước này hiện chưa có.
Tương tự, ông Taylor cho rằng lệnh ngừng bắn không đi kèm bảo đảm an ninh đáng tin cậy sẽ không đủ sức bảo vệ Ukraine. Ông đề cập khả năng sử dụng liên minh các nước châu Âu sẵn sàng tham gia với sự hậu thuẫn của Mỹ như một cơ chế giám sát và thực thi thỏa thuận.
Từ trái qua phải: Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Store tại Oslo ngày 20/10. (Ảnh: AP)
Không nhiều kỳ vọng
Trong bối cảnh tình hình chiến sự trên thực địa vẫn tiếp tục leo thang khiến nhiều chuyên gia không đặt ra kỳ vọng lớn đối với thoả thuận hòa bình toàn diện ngay lập tức, thay vào đó là khả năng đạt được những thỏa thuận từng phần, trong cuộc đàm phán 3 bên tại Abu Dhabi.
Theo bà Conley, không nên kỳ vọng quá nhiều vào những cuộc họp mang tính kỹ thuật lần này. Điều thực tế hơn có thể đạt được là nối lại đối thoại và thống nhất tổ chức thêm một vòng đàm phán tiếp theo. Bà cũng đánh giá việc trao đổi thêm tù binh là một trong những kết quả khả thi hơn cả.
Ông Matthew Boyse, chuyên gia cao cấp tại Viện Hudson, từng giữ chức Phó Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Á - Âu, nghi ngờ khả năng giải quyết được những bất đồng chính trị cốt lõi trong cuộc đàm phán lần này. Ông cho rằng những cuộc đàm phán trước đây đôi khi mang lại kết quả nhân đạo quan trọng, bao gồm trao đổi tù nhân nhưng lại không thu hẹp được khác biệt cơ bản giữa 2 bên.
Đáng chú ý, ông Boyse cảnh báo điện Kremlin vẫn kiên quyết giữ vững yêu cầu của mình, hầu như không cho phép thỏa hiệp. Moskva có thể thấy lợi thế trong việc kéo dài các cuộc đàm phán, tính toán rằng ông Trump có thể sẽ bước vào giai đoạn chính trị yếu hơn sau cuộc bầu cử Mỹ trong khi chính quyền của ông vẫn mong muốn làm trung gian hòa giải để chấm dứt xung đột.
Tổng thống Mỹ Donald Trump bắt tay Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky trong cuộc gặp ở New York. (Ảnh: The Hill)
Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết vòng đàm phán mới giữa nhà đàm phán của Ukraine, Mỹ và Nga là “bước đi đúng đắn” để giúp chấm dứt xung đột và việc châu Âu tham gia vào quá trình này là điều thiết yếu.
“Nhưng tôi cũng muốn lưu ý điều quan trọng là Nga cuối cùng phải tham gia vào các cuộc đàm phán nghiêm túc về lệnh ngừng bắn và một thỏa thuận hòa bình tiếp theo. Cho đến nay, tôi chưa thấy bất kỳ dấu hiệu nào về điều này”, ông nói với các phóng viên.
Nhìn chung, Abu Dhabi có thể mở ra giai đoạn ngoại giao mới cuộc xung đột Nga - Ukraine hay không vẫn chưa rõ ràng. Trên thực tế, Nga đồng ý quay lại bàn đàm phán nhưng chưa cho thấy dấu hiệu từ bỏ những yêu cầu cốt lõi và Ukraine cũng sẵn sàng đối thoại mà không dễ dàng chấp nhận thỏa thuận làm suy yếu chủ quyền cùng năng lực phòng thủ quốc gia.
Như chuyên gia Conley và cựu Đại sứ Taylor cùng chỉ ra, vấn đề không chỉ là các bên có thể thống nhất những điều khoản kỹ thuật hay không, mà quan trọng hơn là liệu Nga có thực sự chấp nhận ngừng bắn và liệu Ukraine có nhận được những bảo đảm đủ sức ngăn chặn cuộc tấn công mới hay không.