Mỗi mùa hoa sữa về, mạng xã hội lại bước vào một mùa meme. Gen Z đùa rằng chỉ cần mở cửa sổ là biết Hà Nội vào thu, không cần xem lịch. Người khác ví mùi hoa sữa như một chai nước hoa bị đổ nguyên chai giữa phố. Có người còn nói vui rằng hoa sữa là loài cây duy nhất khiến một bộ phận cư dân Hà Nội mong gió đổi chiều.
Hoa sữa (Alstonia scholaris) là loài cây lớn, tạo bóng mát và tỏa hương đặc trưng khi nở hoa. Cơ sở dữ liệu thực vật của Cơ quan Công viên Quốc gia Singapore (NParks) ghi nhận loài này có thể cao tới 60 m và hoa có mùi rất mạnh vào thời kỳ nở rộ. Đó là những đặc tính có giá trị trong cảnh quan, nhưng cũng là điều phải tính đến khi chọn vị trí trồng.
Người đi qua phố chỉ mất vài phút để tận hưởng hương hoa; gia đình sống ngay cạnh hàng cây thì tiếp xúc với mùi hương suốt nhiều giờ, qua cửa sổ phòng ngủ, ban công hay bàn làm việc. Khi một đặc tính của cây xanh ảnh hưởng kéo dài đến đời sống người dân, đó không còn là chuyện sở thích cá nhân, mà là vấn đề cần được quản lý.
Một hàng cây hoa sữa ở Hà Nội (Ảnh: DT)
Ở đây cần tách bạch hai điều. Cảm thấy khó chịu vì mùi hoa sữa không có nghĩa là loài cây này gây bệnh cho tất cả mọi người. Ngược lại, việc chưa có bằng chứng cho thấy hoa sữa gây bệnh phổ biến cũng không có nghĩa là phản ánh của cư dân không đáng được quan tâm. Với người nhạy cảm với mùi hoặc thấy các triệu chứng hô hấp bị kích thích, trải nghiệm đó cần được lắng nghe và đánh giá nghiêm túc; nhưng kết luận về nguy cơ sức khỏe phải dựa trên bằng chứng y khoa, không phải suy diễn từ cảm giác.
Những câu đùa nêu ở đầu bài viết khá duyên. Nhưng đằng sau tiếng cười là một câu hỏi nghiêm túc: Vì sao một loài cây được yêu mến bởi hương thơm đặc trưng lại có thể trở thành nỗi khó chịu của chính những người sống cạnh nó? Theo tôi, câu trả lời không nằm ở hai lựa chọn cực đoan, giữ nguyên tất cả vì đó là sự lãng mạn hoặc chặt bỏ vì nhiều người không chịu được mùi hương, mà nằm ở cách chúng ta quy hoạch cây xanh.
Với một loài cây có mùi hoa mạnh theo mùa, người thiết kế có thể cân nhắc mật độ, khoảng cách đến nhà ở và phương án phối trộn với các loài khác. Đợi đến khi cư dân phải đóng kín cửa nhà mới tính chuyện điều chỉnh là một cách quản lý bị động.
Hoa sữa là một phần ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, những hàng cây trưởng thành có giá trị cảnh quan mà cây mới trồng không thể thay thế ngay. Nhưng cũng không thể lấy giá trị văn hóa làm lý do để giữ nguyên mọi cách bố trí cây xanh, bất kể tác động đến cư dân. Một loài cây phù hợp trong công viên rộng chưa chắc phù hợp trên vỉa hè hẹp, nơi cửa sổ căn hộ nằm sát tán cây. Một cây đẹp khi đứng riêng lẻ cũng chưa chắc tạo ra không gian dễ chịu khi hàng chục cây cùng nở rộ trên một tuyến đường.
Kinh nghiệm Singapore đáng tham khảo không phải vì họ ở cùng khu vực Đông Nam Á, mà vì cách họ gắn cây xanh với cấu trúc đô thị. NParks có các hướng dẫn về bố trí cây xanh, bảo tồn cây và lựa chọn thực vật trong các dự án phát triển. Dải xanh ven đường, không gian cho cây phát triển và sự phối hợp giữa cây xanh với hạ tầng là một phần của quá trình thiết kế, chứ không phải công việc trang trí sau khi con đường đã hình thành.
Từ cách tiếp cận ấy, Hà Nội cần đổi câu hỏi khi thiết kế đường phố. Thay vì hỏi nên trồng bao nhiêu cây hoa sữa để có một tuyến đường đẹp, hãy hỏi: tuyến đường đó cần bóng mát đến đâu, vỉa hè rộng bao nhiêu, nhà ở nằm ở vị trí nào, cư dân sử dụng không gian ra sao, và loài cây nào đáp ứng được những yêu cầu ấy với ít xung đột nhất.
Tôi không cho rằng Hà Nội nên sao chép nguyên xi cách trồng cây của Singapore; hai thành phố khác nhau về điều kiện sinh thái, lịch sử cảnh quan và thói quen sử dụng không gian. Điều cần học là tư duy thiết kế: cây được chọn theo điều kiện cụ thể của từng địa điểm, phục vụ cả mục tiêu sinh thái lẫn chất lượng sống.
Sức khỏe và chất lượng sống của người dân phải là tiêu chí ưu tiên
Một thành phố xanh không thể chỉ được đo bằng số cây trồng mới hay tỷ lệ che phủ. Những chỉ số ấy quan trọng, nhưng chưa đủ để trả lời liệu người dân có thực sự được hưởng lợi từ cây xanh hay không. Cần một bộ tiêu chí cân bằng hơn: khả năng tạo bóng mát, mức độ thích nghi với khí hậu, đóng góp cho đa dạng sinh học, độ an toàn, chi phí bảo trì và tác động đến sinh hoạt của cư dân. Sức khỏe và chất lượng sống phải được ưu tiên, nhưng quyết định cuối cùng cần dựa trên bằng chứng, đánh giá chuyên môn và tham vấn cộng đồng, chứ không chỉ dựa vào cảm xúc của một phía.
Điều đó cũng có nghĩa thành phố cần đa dạng hóa cây xanh. Không phải tuyến phố nào cũng cần hoa thơm; không phải khoảng xanh nào cũng phải cùng một loại cây. Cây tán rộng đảm nhận việc che nắng, cây hoa tạo điểm nhấn theo mùa, các loài tầng dưới làm phong phú sinh cảnh. Khi mỗi loại cây được đặt đúng chỗ, hệ thống cây xanh phục vụ được nhiều mục tiêu hơn và ít phụ thuộc vào một loài duy nhất.
Tôi hiểu vì sao nhiều người muốn giữ hoa sữa. Với họ, mùi hương ấy là ký ức về tuổi trẻ, những con phố cũ và một Hà Nội lãng mạn như trong ca khúc Hoa sữa của nhạc sĩ Hồng Đăng. Những giá trị đó không đo được bằng chỉ số kỹ thuật, song không nên bị phủ nhận.
Nhưng người dân cũng có quyền được sống trong một môi trường dễ chịu mà không phải chứng minh mình đủ yêu Hà Nội để chịu đựng hoa sữa. Ký ức của người này không nên trở thành nghĩa vụ của người khác. Người thích hương hoa có thể tìm đến những tuyến phố hoặc khu vườn phù hợp để thưởng thức; người sống cạnh hàng cây quá dày cũng có quyền đề nghị thành phố xem lại cách bố trí ấy.
Giải pháp hợp lý là giữ có chọn lọc, trồng có giới hạn và điều chỉnh dựa trên tác động thực tế. Những cây có giá trị nên được bảo tồn ở vị trí phù hợp. Quyết định trồng mới phải tránh lặp lại cách tập trung quá nhiều cây cùng loài trên một tuyến đường dân cư.
Hoa sữa không cần bị kết tội. Những người yêu hoa sữa cũng không cần bị chế giễu. Điều cần xem xét là cách chúng ta lựa chọn và bố trí cây xanh đô thị sao cho thật phù hợp.
Tác giả: Trình Phương Quân là kiến trúc sư, tốt nghiệp thạc sĩ ngành kỹ thuật xây dựng và môi trường tại Đại học Stanford (Hoa Kỳ). Trước đó, anh theo học ngành thiết kế bền vững tại Đại học Quốc gia Singapore và Đại học Kiến trúc TP.HCM. Anh tham gia thiết kế kiến trúc, quy hoạch, đồng thời cộng tác với nhiều tờ báo về các chủ đề môi trường, thiết kế và văn hóa.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!