Học phí đại học được dự kiến sẽ tiếp tục tăng trong những năm học tới. Điều này dễ hiểu vì các trường phải bảo đảm chất lượng đào tạo và thực hiện tự chủ tài chính. Nhưng nếu phần chi phí tăng thêm chủ yếu chuyển sang người học, nguy cơ về khả năng tiếp cận giáo dục đại học sẽ ngày càng rõ. Bài toán đặt ra lúc này không chỉ là giảm học phí, mà là tìm một cơ chế để Nhà nước, nhà trường và người học cùng chia sẻ chi phí đào tạo một cách hợp lý.
Sinh viên ở TPHCM trong giờ học (Ảnh: Nam Anh).
Thiết lập cơ chế chia sẻ chi phí đào tạo công bằng giữa 3 bên
Từ thống kê của Bộ GD&ĐT cho thấy 59,3% chương trình đào tạo được khảo sát có chi phí tính đủ vượt trần học phí quy định, PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường Đại học Công thương TPHCM, cho rằng điều này phản ánh khoảng cách lớn giữa chi phí đào tạo thực tế và khung học phí hiện hành, đặc biệt ở các ngành kỹ thuật, công nghệ và y dược, vốn đòi hỏi đầu tư lớn cho thực hành, trang thiết bị và nhân sự.
Theo ông, việc duy trì mức học phí thấp hơn chi phí thực tế trong thời gian dài khiến các trường thiếu nguồn lực tái đầu tư, tạo áp lực lên chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, nguyên tắc “tính đúng, tính đủ” không đồng nghĩa với việc dồn toàn bộ phần chênh lệch tài chính lên người học.
PGS.TS Hoàn cho rằng cần thiết lập cơ chế chia sẻ chi phí giữa Nhà nước, nhà trường và người học. Nhà nước cần sớm chuẩn hóa định mức kinh tế - kỹ thuật, tăng cường đặt hàng đào tạo các ngành mũi nhọn; đồng thời mở rộng tín dụng ưu đãi và học bổng, nghiên cứu thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng giáo dục quốc gia và thí điểm cơ chế cho vay hoàn trả theo thu nhập tương lai, khấu trừ qua thuế.
Về phía nhà trường, cần dành nguồn lực thỏa đáng cho học bổng dựa trên hoàn cảnh, bên cạnh học bổng thành tích, đồng thời có thể sử dụng quỹ phát triển để đồng bảo lãnh hoặc hỗ trợ lãi suất vay cho sinh viên. Người học cũng cần đóng góp chi phí phù hợp với cơ hội nghề nghiệp trong tương lai và thực hiện nghĩa vụ tài chính linh hoạt khi đã có việc làm, thu nhập.
Tân sinh viên Trường Đại học Công thương TPHCM làm thủ tục nhập học năm 2026 (Ảnh: Nhà trường).
Tiến sĩ Quách Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, cho rằng việc xác định học phí cần tiếp tục thực hiện trên cơ sở chi phí đào tạo, điều kiện bảo đảm chất lượng và mức độ tự chủ của cơ sở giáo dục đại học. Việc điều chỉnh cần có lộ trình phù hợp, công khai, minh bạch để người học và gia đình chủ động xây dựng kế hoạch tài chính cho toàn bộ quá trình học tập.
Song song đó, chính sách hỗ trợ cần kết hợp nhiều công cụ như miễn, giảm, hỗ trợ học phí, học bổng, hỗ trợ chi phí học tập và tín dụng sinh viên; đặc biệt quan tâm những trường hợp phát sinh khó khăn tài chính trong quá trình học nhưng chưa thuộc diện hưởng đầy đủ một chính sách hỗ trợ cụ thể.
Theo Tiến sĩ Hải, Nhà nước cần giữ vai trò xây dựng chính sách và hỗ trợ các nhóm ưu tiên; nhà trường sử dụng hiệu quả, công khai, minh bạch các nguồn lực, đồng thời hỗ trợ người học trong khả năng của mình. Người học và gia đình đóng góp một phần chi phí phù hợp với điều kiện thực tế, trong khi những người chưa có khả năng chi trả ngay cần được tiếp cận các cơ chế hỗ trợ và tín dụng phù hợp.
Mục tiêu cuối cùng của việc hoàn thiện cơ chế học phí và chính sách hỗ trợ không chỉ là giải quyết vấn đề nguồn thu cho cơ sở đào tạo, mà quan trọng hơn là bảo đảm người học có khả năng tiếp cận giáo dục đại học có chất lượng, để khó khăn tài chính không trở thành rào cản đối với việc học tập.
Nguồn thu và mức đóng góp từ học phí tại một số cơ đào tạo đại học công lập năm 2025, trong đó ở một số đơn vị có học phí chiếm hơn 90% (Nội dung, ảnh: Phạm Anh).
Cải tổ mạnh chính sách tín dụng sinh viên
Ở góc độ người học, Trần Hoàng Đức Anh (sinh viên năm 2 ngành Xây dựng, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM)) cho biết đa số các chương trình học bổng đều yêu cầu thành tích học tập và điều kiện về hoàn cảnh gia đình khó khăn, thuộc hộ nghèo. Điều này gây khó khăn cho những sinh viên như em, gặp khó khăn nhưng không làm được giấy xác nhận hộ nghèo nên khó tiếp các chính sách hỗ trợ tài chính của nhà nước.
Do đó, Đức Anh mong muốn Nhà nước mở rộng đối tượng hỗ trợ tài chính hoặc có thể xem xét việc xác định hộ nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn một cách dễ dàng hơn.
Một giờ học của sinh viên Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) (Ảnh: Nam Anh).
Từ thực tế này, Tiến sĩ Trần Đình Lý, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TPHCM, cho rằng cần cải tổ mạnh chính sách tín dụng sinh viên. Theo ông, học bổng có nguồn lực giới hạn, trong khi miễn, giảm học phí cũng chưa thể giải quyết toàn bộ chi phí học tập và sinh hoạt. Vì vậy, tín dụng sinh viên cần trở thành một trụ cột của chính sách phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ tập trung vào nhóm hộ nghèo.
Theo Tiến sĩ Lý, trước hết cần nâng mức vay sát với học phí và chi phí sinh hoạt thực tế, có điều chỉnh định kỳ theo vùng và biến động giá cả; đồng thời mở rộng đối tượng vay tới các gia đình thu nhập trung bình thấp, gặp biến cố hoặc có nhiều con cùng học đại học.
Thủ tục vay cũng cần được đơn giản hóa, số hóa hồ sơ, tăng kết nối dữ liệu giữa ngân hàng chính sách, địa phương và nhà trường, từng bước nghiên cứu cơ chế để sinh viên có thể vay trực tiếp. Thời gian trả nợ nên gắn với khả năng tạo thu nhập sau tốt nghiệp, chỉ bắt đầu khi người vay có việc làm và mức thu nhập phù hợp, đồng thời cho phép giãn hoặc tạm hoãn khi thất nghiệp, bệnh nặng hoặc gặp biến cố.
Tiến sĩ Lý cũng đề xuất xây dựng tín dụng và học bổng có trọng tâm cho những ngành đất nước cần nhân lực, bên cạnh STEM còn có nông – lâm – ngư nghiệp, môi trường, công nghệ sinh học và các lĩnh vực phục vụ chuyển đổi xanh.
Về lâu dài, cần xây dựng một chính sách hỗ trợ người học có "vòng đời", từ lúc nhập học, trong quá trình học, thực tập, tốt nghiệp, tìm việc đến khi hoàn trả khoản vay. Chúng ta không nên dùng một chính sách học phí đơn lẻ để giải quyết một bài toán lớn về phát triển nguồn nhân lực. Và không nên để cánh cửa đại học khép lại trước một người trẻ có năng lực, khát vọng chỉ vì gia đình chưa đủ khả năng tài chính
Cũng đồng tình với các đề xuất trên, Thạc sĩ Trần Việt Toàn, Trưởng Phòng Công tác sinh viên, Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) góp ý thêm, Nhà nước cần nghiên cứu những chương trình mà người vay trực tiếp là sinh viên, thay vì là phụ huynh đứng ra vay như hiện nay.
Cùng với đó, lãi suất nên ở mức thấp, khoảng 2-3%/năm hoặc nhà nước hỗ trợ một phần lãi. Thời gian vay cần kéo dài, tối thiểu khoảng 5 năm từ khi sinh viên tốt nghiệp để người học có thời gian hoàn thiện chuyên môn, ổn định việc làm và có thu nhập để trả nợ.
Sinh viên ngành Răng hàm mặt, Đại học Y dược TPHCM tại một lớp thực hành. Đây cũng là ngành đang được Bộ GD&ĐT đề xuất chuyển từ nhóm có mức trần học phí cao thứ hai sang nhóm có mức trần cao nhất (Ảnh: UMP).
Đề xuất tăng mức cho vay tín dụng học sinh, sinh viên lên 8 triệu đồng/tháng
Mới đây, Bộ Tư pháp đã công bố dự thảo quyết định mới về tín dụng đối với học sinh, sinh viên khó khăn để lấy ý kiến trước khi trình Thủ tướng chính phủ xem xét phê duyệt. Trong đó, Bộ Tài chính đề xuất điều chỉnh mức vay tín dụng tối đa từ 4 triệu đồng/tháng lên 8 triệu đồng/tháng.
Theo diễn giải của ban soạn thảo, do sự biến động của kinh tế xã hội, lạm phát (chỉ số CPI từ năm 2022 đến nay tăng bình quân khoảng 3,34%/năm) đã kéo theo sự gia tăng đáng kể của cả sinh hoạt phí lẫn học phí.
Khảo sát thực tế tại các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM, chi phí sinh hoạt cơ bản của học sinh, sinh viên đi học xa nhà dao động từ 3 đến 5 triệu đồng/tháng. Cùng với đó, theo lộ trình học phí mới áp dụng từ năm học 2026-2027, mức thu tại các cơ sở giáo dục đại học công lập khoảng 1,7 đến 8,75 triệu đồng/tháng. Như vậy, tổng chi phí tối đa mà một sinh viên phải trang trải có thể lên đến 13,75 triệu đồng/tháng.
Với nguyên tắc Nhà nước hỗ trợ khoảng 60% chi phí cho người học có hoàn cảnh khó khăn, Bộ Tài chính đã đề xuất điều chỉnh mức vay tối đa lên 8 triệu đồng/tháng. Khi triển khai thực tế, Ngân hàng Chính sách Xã hội sẽ căn cứ vào mức học phí của từng trường và sinh hoạt phí tại từng địa bàn để quyết định mức giải ngân cụ thể cho từng trường hợp.
Cũng theo báo cáo của Bộ Tài chính, chương trình tín dụng cho học sinh, sinh viên khó khăn được triển khai từ năm 2007 (Quyết định số 157/2007). Đến nay, Chính phủ đã 7 lần điều chỉnh mức cho vay và có hơn 4 triệu lượt người học được vay vốn để học tập, tổng doanh số cho vay đạt hơn 92.000 tỷ đồng, hiện có hơn 347.000 hộ gia đình còn dư nợ.