Chỉ còn khoảng hai tuần nữa Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) diễn ra ở Thổ Nhĩ Kỳ, trong bối cảnh còn ngổn ngang những câu hỏi chưa có lời giải về cơ chế tài chính hay sáng kiến điện khí hóa. Điều COP31 cần không phải là những cam kết mới, mà là đưa những cam kết từng đạt được thành hành động thiết thực và kịp thời.
Quỹ ứng phó tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu, do Liên hợp quốc thành lập, lần đầu đã dành ngân sách hỗ trợ một quốc gia. Cụ thể, quỹ này nhất trí dành khoản hỗ trợ 20 triệu USD cho Nepal sau các trận lũ lụt nghiêm trọng. Đây là bước tiến quan trọng trong nỗ lực chung toàn cầu ứng phó biến đổi khí hậu và phần nào cho thấy uy tín của quỹ.
Song, bên cạnh tín hiệu tích cực nêu trên, vấn đề chậm trễ hành động vì khí hậu cũng được dư luận đặt ra. Được nhất trí thành lập tại Hội nghị COP27 hồi năm 2022, quỹ này được giới truyền thông ca ngợi là thành tựu mang tính lịch sử, là thắng lợi cho các quốc gia nghèo hơn, vốn từ lâu đã kêu gọi bồi thường tài chính vì họ là nạn nhân của biến đổi khí hậu, dù họ góp phần rất ít vào tình trạng ô nhiễm môi trường.
Điều đáng nói, bốn năm trôi qua kể từ khi quỹ được thành lập, quỹ hiện vẫn vấp phải những quan ngại liên quan cơ chế tài chính. Vấn đề thứ nhất là quy mô cam kết tài chính của các nước dành cho quỹ còn tương đối hạn chế. Tính tới nay, quỹ mới đạt được tổng cộng 822 triệu USD, con số chỉ như “muối bỏ bể” nếu so với mức hỗ trợ là ít nhất 300 tỷ USD mỗi năm mà các nước giàu đặt mục tiêu tại COP29.
Vấn đề thứ hai là quy trình giải ngân được cho là chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu phát sinh sau các thảm họa. Đến nay, quỹ chưa giải ngân khoản hỗ trợ nào. Kể cả khoản hỗ trợ 20 triệu USD dành cho Nepal hiện mới chỉ ở bước “giữ chỗ” và chưa được giải ngân lập tức. Để nhận được tiền, Nepal phải đệ trình đề xuất dự án chi tiết để Ban quản trị quỹ xem xét và phê duyệt. Các thực tế này cho thấy khoảng cách còn lớn giữa các cam kết chia sẻ trách nhiệm tài chính khí hậu và thực tế hành động.
Nếu xem quá trình chuyển đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu như một “cỗ máy” thì dòng tài chính là “nhiên liệu” giúp cỗ máy vận hành. Với các nước đang phát triển, mọi hành động vì khí hậu như triển khai hạ tầng để thích ứng, bảo vệ cộng đồng khỏi các rủi ro, chuyển đổi xanh… đều cần sự đầu tư đáng kể về tài chính. Trong khi đó, các nước phát triển lại đứng trước lựa chọn khó khăn giữa lợi ích kinh tế quốc gia và trách nhiệm với cộng đồng.
Nền ngoại giao khí hậu toàn cầu cũng chịu ảnh hưởng lớn sau khi Mỹ rút khỏi các cam kết khí hậu. Sự vắng mặt của những bên đóng vai trò chủ chốt hay sự chậm trễ giải ngân tài chính ít nhiều làm xói mòn niềm tin và suy yếu các cơ chế đàm phán về khí hậu.
Một chủ đề khác được quan tâm ở COP31 là đẩy mạnh điện khí hóa. Thổ Nhĩ Kỳ đặt mục tiêu điện khí hóa “35x35”, tức là hướng tới nâng tỷ trọng điện năng đáp ứng nhu cầu năng lượng toàn cầu lên 35% vào năm 2035, thông qua việc thay thế các thiết bị sử dụng trực tiếp nhiên liệu hóa thạch như hệ thống sưởi bằng khí đốt và phương tiện chạy bằng dầu diesel bằng các giải pháp chạy điện.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi là tiến trình điện khí hóa chỉ thật sự giúp giảm phát thải nếu lượng điện năng được sản xuất từ các nguồn năng lượng tái tạo. Trong khi đó, lộ trình chấm dứt sử dụng nhiên liệu hóa thạch vẫn còn dài và nhiều chông gai, khi các lợi ích kinh tế, địa chính trị đang “níu chân” quá trình chuyển đổi xanh.
Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) cho biết, khả năng duy trì mức tăng nhiệt độ trong giới hạn 1,5oC đã không còn do nhiều thập kỷ thiếu hành động ứng phó biến đổi khí hậu. Các cam kết toàn cầu về vấn đề khí hậu đã có, nhưng để đưa lời nói trở thành hành động, thế giới cần quyết tâm chính trị và nguồn lực tài chính đủ lớn. Những hành động và kết quả cụ thể là thước đo cho tinh thần trách nhiệm của các nước vì tương lai chung của nhân loại.
MINH HẰNG