Mẹ tôi năm nay đã 92 tuổi, bà vẫn còn minh mẫn nhưng đi lại khó khăn. Hiện bà có nguyện vọng lập di chúc tặng cho cháu nội 200 m2 đất.
Tôi muốn hỏi theo quy định pháp luật, trường hợp nào được lập di chúc miệng, hoặc tự viết tay, hay bắt buộc phải đi công chứng, chứng thực? Quy trình thủ tục thế nào để di chúc có hiệu lực?
Bạn đọc Năm Ánh
Chuyên gia tư vấn
Đại tá Nguyễn Thái Bình, Phó trưởng ban Công tác cựu chiến binh, Hội Cựu chiến binh Việt Nam (nguyên Phó cục trưởng Cục Điều tra hình sự Bộ Quốc phòng), tư vấn:
Đại tá Nguyễn Thái Bình tư vấn
ẢNH: NGUYỄN ANH
Di chúc là gì?
Điều 624 bộ luật Dân sự quy định: di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.
Nghĩa là, khi còn sống, một người có quyền quyết định sau khi mình qua đời tài sản của mình sẽ được chuyển cho ai, chia như thế nào, có dành một phần tài sản để thờ cúng hay không, có giao nghĩa vụ cho người thừa kế hay không.
Điều kiện cơ bản để di chúc hợp pháp
Theo điều 627 bộ luật Dân sự, di chúc phải được lập thành văn bản. Nếu không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng.
Di chúc bằng văn bản có thể là di chúc không có người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng hoặc có chứng thực.
Những điều kiện cơ bản để di chúc hợp pháp (điều 630 bộ luật Dân sự)
Thứ nhất, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc và không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Thứ hai, nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không được trái quy định của pháp luật.
"Vậy nên nhiều người cho rằng di chúc phải công chứng mới có giá trị là hiểu không đúng với quy định của pháp luật. Bởi công chứng hoặc chứng thực là một trong những hình thức lập di chúc, nhưng không phải mọi trường hợp đều bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực", đại tá Nguyễn Thái Bình nói.
Di chúc miệng
Di chúc miệng là trường hợp đặc biệt. Theo điều 629 bộ luật Dân sự, khi tính mạng một người bị cái chết đe dọa và người đó không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng.
Di chúc miệng phải được thể hiện trước mặt ít nhất hai người làm chứng; ngay sau đó người làm chứng phải ghi chép lại và cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 5 ngày làm việc, việc này phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Một điểm nữa cần lưu ý: sau 3 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập di chúc vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Nhiều người cho rằng di chúc phải công chứng mới có giá trị là hiểu không đúng với quy định của pháp luật
ẢNH MINH HỌA: NGÂN NGA
Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng
Điều 633 bộ luật Dân sự quy định nếu di chúc bằng văn bản không có người làm chứng phải tự viết, ký vào bản di chúc và tuân thủ quy định về nội dung di chúc tại điều 631.
Di chúc bằng văn bản có người làm chứng
Theo quy định tại điều 634 bộ luật Dân sự, trường hợp người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc, nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng.
Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc.
Di chúc có công chứng hoặc chứng thực
Điều 636 bộ luật Dân sự, người lập di chúc tuyên bố nội dung trước công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực của UBND cấp xã. Người tiếp nhận ghi chép lại nội dung mà người lập di chúc đã tuyên bố.
Người lập di chúc ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc sau khi xác nhận bản di chúc đã được ghi chép chính xác và thể hiện đúng ý chí của mình. Công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực của UBND cấp xã ký vào bản di chúc.
Trường hợp người lập di chúc không đọc được hoặc không nghe được bản di chúc, không ký hoặc không điểm chỉ được thì phải nhờ người làm chứng và người này phải ký xác nhận trước mặt công chứng viên, hoặc người có thẩm quyền chứng thực của UBND cấp xã. Công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực của UBND cấp xã chứng nhận bản di chúc trước mặt người lập di chúc và người làm chứng.
Khi nào di chúc không có hiệu lực?
Theo điều 643 bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được chỉ định thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Trường hợp có nhiều người thừa kế, chỉ phần di chúc liên quan đến cá nhân, cơ quan, tổ chức nêu trên không có hiệu lực.
Di chúc cũng không có hiệu lực nếu di sản để lại không còn tại thời điểm mở thừa kế. Nếu di sản chỉ còn một phần thì phần di chúc liên quan đến tài sản còn lại vẫn có hiệu lực.
Trường hợp di chúc có nội dung không hợp pháp nhưng không ảnh hưởng đến các phần khác thì chỉ phần không hợp pháp không có hiệu lực.
Nếu một người lập nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.