Khoảng trống pháp lý về dữ liệu văn bản do cấp xã ban hành
Theo ông Nguyễn Duy Thắng, Phó Cục trưởng Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, Bộ Tư pháp, việc thay thế Nghị định số 52 là một bước chuyển mình tất yếu mang tính chiến lược trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Trong kỷ nguyên số, cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật không thể tiếp tục tồn tại như một "kho lưu trữ tệp tin" mà phải trở thành trụ cột "cốt lõi" của hệ thống hạ tầng pháp lý số quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật - nơi cung cấp nguồn dữ liệu "đúng-đủ-sạch-sống" về văn bản quy phạm pháp luật và các thông tin liên quan văn bản quy phạm pháp luật cho toàn bộ bộ máy hành chính và xã hội.
Đây là nền tảng cốt lõi để bảo đảm tính công khai, minh bạch và quyền tiếp cận pháp luật của người dân, doanh nghiệp, đồng thời là hạ tầng dữ liệu tối cần thiết để triển khai các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) trong lĩnh vực xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật.
Báo cáo tổng kết 10 năm thi hành Nghị định số 52/2015/NĐ-CP cho thấy ba "điểm nghẽn" mang tính hệ thống, trước hết là cơ chế "đẩy" và nhập liệu thủ công gây trễ hạn và tăng nguy cơ sai lệch dữ liệu so với văn bản gốc.
Nghị định số 52 thiếu quy định về sự liên thông văn bản giữa cơ quan ban hành văn bản với cơ sở dữ liệu quốc gia dẫn đến “dữ liệu chết”. Nghị định cũng chưa quy định trách nhiệm đăng tải, quy trình đăng tải bao phủ 100% văn bản cấp xã tạo khoảng trống pháp lý về dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật cấp xã - nơi trực tiếp giải quyết thủ tục cho người dân.
Vì thế, việc ban hành Nghị định mới là giải pháp căn cơ để xóa bỏ tư duy "quản lý văn bản giấy trên môi trường điện tử", chuyển sang tư duy "quản trị dữ liệu số kiến tạo", hiện thực hóa các mục tiêu bằng công nghệ.
Định hình lại diện mạo của hạ tầng pháp lý số
Theo Cục Kiểm tra văn bản và Tổ chức thi hành pháp luật, triết lý thiết kế của dự thảo mới là chuyển dịch cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật từ một "kho lưu trữ" sang một "hệ sinh thái dữ liệu thông minh" nhằm định hình lại hoàn toàn diện mạo của hạ tầng pháp lý số này.
Theo đó, dữ liệu được vận hành theo phương thức tạo lập một lần tại nguồn theo nguyên tắc "kết nối tự động toàn trình" giúp dữ liệu pháp luật liên thông hoàn toàn với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, doanh nghiệp, tạo thành một mạng lưới dữ liệu "sạch" giúp giảm thiểu tối đa sai lệch thông tin và lãng phí nguồn lực xã hội.
Để tránh hiểm họa "hộp đen" pháp lý với các chỉ dẫn pháp luật bằng AI, dự thảo quy định bắt buộc phải "gắn nhãn nhận biết AI" . Các thông tin do AI tạo lập chỉ có giá trị tham khảo; tính chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất vẫn thuộc về bản gốc đã được ký số. Điều này bảo đảm AI là công cụ hỗ trợ tiếp cận, không phải chủ thể thay thế con người trong áp dụng pháp luật.
Dự thảo Nghị định cũng mở rộng phạm vi dữ liệu, quy định đầy đủ trách nhiệm đăng tải, quy trình đăng tải bao phủ 100% văn bản cấp xã, bù đắp khoảng trống pháp lý, sẽ xóa khoảng trống pháp lý về dữ liệu văn bản do cấp xã ban hành.
Tài liệu trên cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật cho phép người dân, doanh nghiệp tiếp cận, khai thác miễn phí 100%. Dự thảo đã mở đường cho việc thu phí đối với các yêu cầu chia sẻ dữ liệu phục vụ mục đích thương mại hoặc kinh doanh dịch vụ giá trị gia tăng (như phần mềm tra cứu chuyên sâu, dịch vụ tư vấn tự động) để tái đầu tư duy trì hệ thống.
Theo Bộ Tư pháp, dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 52/2015/NĐ-CP không đơn thuần là một văn bản quy phạm pháp luật quy định về kỹ thuật nhập liệu; nó là một văn bản mang tính kiến tạo, xác lập nền móng cho chủ quyền dữ liệu pháp lý của Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Việc chuyển dịch từ "quản lý văn bản" sang "quản trị dữ liệu số thông minh" là một hành trình gian nan nhưng mang tính tất yếu. Sự thành công của Nghị định này sẽ biến dữ liệu pháp luật trong tệp PDF thành những dữ liệu "biết nói", sẵn sàng cho trí tuệ nhân tạo khai phá, phục vụ đắc lực cho người dân và doanh nghiệp.
Tại hội thảo, các đại biểu tập trung trao đổi, góp ý đối với từng điều khoản của dự thảo Nghị định, trong đó chú trọng các nội dung mới và những quy định được kế thừa từ Nghị định số 52/2015/NĐ-CP.
Các ý kiến cũng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm tính khả thi trong quá trình triển khai cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật.
HƯƠNG NGUYÊN