Huyền thoại về 10 nữ dân quân Lam Hạ anh hùng: 'Cứ cưa chân em đi, để dành thuốc cho người khác'

Vùng đất Lam Hạ trước đây thuộc phường Lam Hạ, TP Phủ Lý, tỉnh Hà Nam; nay là phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình. 

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Lam Hạ nằm trên tuyến giao thông huyết mạch từ hậu phương miền Bắc chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến miền Nam. Vì thế, mảnh đất này trở thành một trong những nơi bị máy bay Mỹ đánh phá ác liệt.

Những "bông hồng thép" bên mâm pháo

Để bảo vệ thị xã Phủ Lý và vùng lân cận, giữ cho tuyến giao thông huyết mạch luôn thông suốt, ngày 5-8-1965, Đại đội dân quân phòng không xã Lam Hạ được thành lập với 87 cán bộ, chiến sĩ, dân quân địa phương, chia thành hai trung đội nam và nữ.

• 

  Đại đội dân quân Lam Hạ nhận danh hiệu Anh hùngĐỌC NGAY

Trung đội nữ có 24 người, phần lớn tuổi đời còn rất trẻ, mới mười tám, đôi mươi. Ban ngày, họ vẫn cặm cụi trên đồng ruộng, làm việc nhà; khi có lệnh, họ khoác lên mình bộ quân phục, ra trận địa huấn luyện, trực chiến.

Trận địa pháo Lam Hạ khi ấy là một tuyến phòng thủ quan trọng, có nhiệm vụ ngăn chặn, đánh trả các cuộc không kích của máy bay Mỹ xuống khu vực cầu sắt bắc qua sông Châu và ga tàu hỏa giữa thị xã Phủ Lý.

Tại Lam Hạ, 8 trận địa pháo được bố trí liên hoàn ở các thôn Đình Tràng, Hòa Lạc và Đường Ấm.

Ngoài nhiệm vụ hậu cần, tiếp đạn, tải thương, những nữ dân quân còn trực tiếp sát cánh cùng bộ đội chiến đấu. Và trong những trận đánh ác liệt năm 1966, 1967, 10 cô gái Lam Hạ đã ngã xuống ngay trên mâm pháo.

Mãi mãi tiếc nhớ

60 năm đã đi qua, nhưng trong ký ức bà Nguyễn Thị Tình (88 tuổi, phường Phủ Lý, tỉnh Ninh Bình), những người đồng đội năm xưa vẫn chưa bao giờ rời xa.

Là nữ trung đội trưởng dân quân phòng không Lam Hạ ngày ấy, bà Tình vẫn nhớ từng gương mặt, từng cái tên. Nhắc về họ, trong đôi mắt cụ bà gần 90 tuổi vẫn ánh lên niềm tự hào, nhưng phía sau đó là một nỗi thương nhớ chưa bao giờ nguôi.

Bà kể, khi ấy, các nữ dân quân vừa tham gia sản xuất, vừa được bộ đội phòng không trực tiếp huấn luyện chiến đấu. Họ được huấn luyện thành thạo các vị trí tác chiến trên mâm pháo 57 li, 37 li và súng 14,5 li; đồng thời làm nhiệm vụ cứu thương, tiếp đạn, sẵn sàng thay thế vị trí của những đồng đội vừa hy sinh.

"Ngày ấy, phần lớn chị em tham gia trận địa phòng không Lam Hạ còn rất trẻ, mới mười tám, đôi mươi. Thế nhưng ai cũng gan dạ, không hề nao núng trước mưa bom, bão đạn của quân thù.

Ngày 1-10-1966, khi sáu đồng đội ngã xuống, trên bầu trời máy bay Mỹ vẫn gầm rú, trút bom xuống Lam Hạ. Những chị em còn lại vẫn không rời mâm pháo, tiếp tục bám trụ chiến đấu", bà Tình nhớ lại.

Trong số 10 nữ dân quân đã hy sinh, mỗi người có một câu chuyện, một cuộc đời còn dang dở. Bà Tình nhớ nhất người đồng đội Đinh Thị Tâm.

Trước trận đánh ngày 1-10-1966, do nhà ở gần trận địa, Tâm tranh thủ chạy về nhà dặn dò người thân tìm nơi trú ẩn. Cô uống vội ngụm nước lã rồi quay trở lại trận địa. Đó cũng là lần cuối cùng Tâm được trở về nhà.

"Tâm hy sinh khi mới 19 tuổi. Lúc còn sát cánh cùng chúng tôi và bộ đội chủ lực, cô ấy rất nhiệt tình, không ngại gian khó. Tâm còn biết đánh đàn, thổi sáo rất hay, lại khéo may vá", bà Tình kể.

Một cô gái tuổi mười chín, giữa những ngày bom đạn vẫn mang trong mình sự hồn nhiên của tuổi trẻ. Rồi cô nằm lại bên mâm pháo, khi những ước mơ về một mái nhà, một cuộc đời riêng còn chưa kịp bắt đầu.

Người trẻ nhất đội nữ dân quân hy sinh ở tuổi 16 

Nhắc về hai liệt sĩ Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi, bà Bạch Thị Thân (96 tuổi, ngụ phố Đình Tràng, phường Hà Nam) vẫn không thể quên giây phút nhận tin hai người em chồng cùng hy sinh.

Khi ấy bà đang làm việc ở nhà thì người con gái đầu hớt hải chạy về báo tin trận địa pháo trúng bom, nhiều người chết và bị thương.

"Chồng tôi chạy ra đến trận địa thì thấy cô Thu đã hy sinh ngay trên mâm pháo. Cô Thi bị thương rất nặng, chân giập nát, được đưa lên cáng tới bệnh xá rồi chuyển thẳng đến bệnh viện cấp cứu", bà Thân kể.

Thi được đưa tới bệnh viện lúc 9h sáng. Trong lúc các bác sĩ tìm cách cứu chữa, cô gái 16 tuổi chỉ nói một câu khiến những người có mặt hôm ấy không thể nào quên: "Cứ cưa chân em đi, để dành thuốc cho người khác". Rồi cô thiếp đi.

Đến 17h cùng ngày, Nguyễn Thị Thi trút hơi thở cuối cùng.

Trước lúc ra đi, cô còn dặn chồng bà Thân và những đồng đội khác tiếp tục bảo vệ trận địa, tiếp tục chiến đấu để trả thù cho những người chị em đã hy sinh.

"Thi hy sinh khi mới 16 tuổi, là người trẻ nhất đội nữ dân quân. Còn cô Thu lúc ấy 20 tuổi, đã có người trong làng đến nhà bỏ trầu, hỏi cưới. Vậy mà em tôi đã hy sinh khi chưa kịp làm đám cưới", bà Thân nghẹn giọng.

Gia đình chồng bà Thân có 8 người con. Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi là người con thứ sáu và thứ bảy. Hai cô gái tuổi đôi mươi, sau những giờ làm đồng lại ra trận địa túc trực cùng bộ đội bảo vệ Phủ Lý.

"Cô Thu hiền lành, biết việc. Sau này, người mẹ bên nhà chàng thanh niên hỏi cưới vẫn luôn thương nhớ cô ấy. Năm nào đến ngày giỗ Thu, bà cũng tìm về thắp hương", bà Thân xúc động kể.

Lam Hạ hôm nay

Về Lam Hạ trong những ngày chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 60 năm ngày 10 nữ dân quân Lam Hạ hy sinh (ngày 1-10-1966 - 1-10-2026), thật khó hình dung nơi đây từng là một trận địa hứng chịu mưa bom, bão đạn cách đây 60 năm.

Những trận địa pháo năm xưa, những hố bom loang lổ, những cánh đồng xác xơ sau mỗi trận oanh kích đã lùi xa theo thời gian.

Trên mảnh đất từng in dấu những mất mát ấy, những ngôi nhà mới khang trang mọc lên, những con đường sạch đẹp nối dài, sự sống bình yên hiện diện trong từng góc phố, thửa ruộng.

Để ghi nhận những chiến công và sự hy sinh của quân, dân Lam Hạ, năm 1998, Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Đảng bộ và nhân dân Lam Hạ.

Năm 2010, 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ cùng các đồng đội hy sinh được công nhận là liệt sĩ. Đại đội Dân quân pháo phòng không Lam Hạ và liệt sĩ Nguyễn Thị Thi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Cũng trong năm 2010, UBND tỉnh Hà Nam (cũ) xây dựng đền thờ 10 nữ dân quân ngay tại trận địa pháo phòng không - nơi các chị đã hy sinh.

Hằng năm, vào dịp 27-7, những ngày lễ lớn của đất nước, đặc biệt ngày tưởng niệm các nữ dân quân Lam Hạ, hàng ngàn đoàn viên, thanh niên, học sinh và người dân từ nhiều nơi lại tìm về dâng hương.

Họ đến để tưởng nhớ những người đã nằm xuống, để nghe kể về một thời bom đạn.

10 nữ dân quân đã hy sinh bởi bom Mỹ trút xuống quê hương Lam Hạ khi tuổi đời còn rất trẻ, Lam Hạ được ví như Đồng Lộc thứ hai. Nhưng hiện nay câu chuyện về các cô vẫn chưa được biết tới nhiều.