Tổ chức OECD vừa công bố kết quả chương trình đánh giá học sinh (HS) quốc tế (PISA) 2025 với hơn 760.000 HS tại 91 quốc gia và nền kinh tế. VN có 7.353 HS thuộc 194 trường tham gia.
Điểm trung bình của VN đạt 457 ở khoa học, 443 ở toán, 392 ở đọc hiểu và 461 ở giải quyết vấn đề bằng máy tính. Tỷ lệ ở môn toán là 58%, so với 65% của OECD. Đáng chú ý, đọc hiểu chỉ 41% HS VN đạt mức 2 trở lên, trong khi OECD là 69%. Như vậy, 59% HS VN chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo thang PISA.
OECD cũng ghi nhận điểm trung bình các nước OECD giảm, đặc biệt ở đọc hiểu; khả năng đánh giá thông tin, kết nối nhiều nguồn và tư duy phản biện đang là thách thức ở nhiều quốc gia.
Do đó kết quả cần được nhìn nhận bình tĩnh, khoa học, không biến PISA thành cuộc đua thứ hạng. Vấn đề quan trọng vì thế không phải VN đứng thứ bao nhiêu, mà là những con số này cho chúng ta biết gì về chất lượng và hướng đi của giáo dục?
Đọc hiểu theo PISA không đơn thuần là đọc văn bản và trả lời câu hỏi. Đó còn là khả năng đánh giá bằng chứng, kết nối nhiều nguồn, nhận diện quan điểm và sử dụng thông tin để giải quyết vấn đề, đọc biểu đồ, dữ liệu số... Trong thời đại AI, năng lực này càng trở nên quan trọng. Khi máy có thể tìm kiếm và tạo ra câu trả lời gần như tức thời, con người càng phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và tự quyết định điều gì đáng tin cậy.
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã chuyển từ mục tiêu chủ yếu truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực HS. Đây là bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, một chương trình mới không thể tự mình tạo ra một nền giáo dục mới.
PISA 2025 được công bố đúng vào thời điểm giáo dục VN đứng trước yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và sách giáo khoa.
Rà soát không có nghĩa là phủ nhận những gì đã làm. Những điểm tốt cần được giữ lại; nội dung quá nặng cần tinh giản; những năng lực chưa được dành đủ thời gian cần được bổ sung; những cách kiểm tra vô tình khuyến khích học thuộc cần được thay đổi.
Quan trọng nhất, quá trình này phải dựa trên dữ liệu, nghiên cứu độc lập, lắng nghe giáo viên và HS, đồng thời dám nhìn thẳng vào những điểm chưa đạt.
Từ PISA 2025, ít nhất cần đặt ra 4 câu hỏi: Vì sao năng lực đọc hiểu lại là điểm yếu nổi bật và làm thế nào để biến đọc hiểu thành năng lực chung của mọi môn học? Cách dạy, học và kiểm tra hiện nay đã thực sự thúc đẩy tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề hay chưa? Chương trình và nhà trường đã tạo đủ không gian để HS suy nghĩ độc lập, sáng tạo và sử dụng AI có trách nhiệm hay chưa? Trong một thế giới mà máy móc ngày càng biết nhiều, làm nhanh và trả lời tốt hơn, chúng ta muốn giáo dục VN tạo ra những con người như thế nào?
Nếu những con số của PISA 2025 giúp chúng ta đặt ra được những câu hỏi nghiêm túc như vậy, thì giá trị lớn nhất của PISA không nằm ở việc VN đứng thứ bao nhiêu, mà ở chỗ chúng ta nhìn thấy rõ hơn những gì cần thay đổi để giáo dục thực sự chuẩn bị con người cho tương lai.