Ngày 6/10, tại Bảo tàng Đà Nẵng cơ sở 2, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam phối hợp Bảo tàng Đà Nẵng khai mạc triển lãm “Thực vật trong đời sống văn hóa Cơ Tu”. Nội dung triển lãm được thể hiện qua 4 chủ đề: thực vật trong đời sống; thực vật trong văn hóa-nghệ thuật; thực vật trong đời sống tâm linh; và tập tục bảo vệ thiên nhiên. Đây là kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) qua Dự án Nghiên cứu bảo tồn tri thức sử dụng thực vật của người Cơ Tu tại tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên Huế, do Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF) tài trợ.
Theo Tiến sĩ Lưu Đàm Ngọc Anh (Chủ nhiệm dự án), đồng bào Cơ Tu hiện có khoảng 74 nghìn người sinh sống chủ yếu tại hai tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên-Huế. Nơi họ sinh sống hình thành một nền văn hóa mang bản sắc riêng thể hiện trong từng kiến trúc cảnh quan như nhà Gươl, trong đời sống tín ngưỡng, trong trang phục, trong hoạt động sản xuất gắn liền với đại ngàn, với tự nhiên. Nhờ các chính sách kinh tế và quá trình hội nhập, đời sống người Cơ Tu không ngừng được nâng cao, song cũng tiềm ẩn nhiều sức ép làm nguy cơ, phai mờ bản sắc của cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, dự án được xây dựng với bốn hoạt động chính để kịp thời đáp ứng yêu cầu bảo tồn và phát huy văn hóa Cơ Tu: điều tra, thu thập và bổ sung tư liệu, cơ sở dữ liệu số về tri thức sử dụng tài nguyên thực vật của đồng bào; xây dựng cơ sở dữ liệu số về tri thức và kinh nghiệm trong sử dụng cây cỏ của đồng bào; xây dựng kịch bản về trưng bày các cây cỏ truyền thống và tri thức của người Cơ Tu; tổ chức hội thảo, tập huấn về tri thức và kinh nghiệm trong sử dụng cây cỏ của đồng bào.
Trong không gian đầu tiên của triển lãm, người tham quan được khám phá những loài thực vật gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng Cơ Tu. Chẳng hạn lá cây Tà râm chiết xuất tạo gam màu xanh đen đặc trưng trên trang phục truyền thống người Cơ Tu; màu vàng lấy từ gỗ thân cây Vàng đắng (A Rớt) hoặc củ, thân và lá của cây Angoan mơ rớt. Củ nâu tạo màu nâu đỏ cho sợi bông hoặc được nhuộm cùng màu xanh chàm tạo ra màu đen và giúp sợi bền màu hơn...
Trong ẩm thực, những loài cỏ cây còn góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của ẩm thực Cơ Tu: ngọn và lõi non của cây Dong sậy (Ri đoong) và cây Chít (A Tâng) được bà con tận dụng làm rau sống hoặc nấu canh; lõi thân cây búng báng với vỏ cây chuồn hay lõi cây đùng đình cùng với vỏ cây chuông để tạo nên men ủ rượu…
Không chỉ nuôi sống con người, rừng còn được ví như một “tủ thuốc” tự nhiên của đồng bào Cơ Tu. Người dân biết nhận diện và sử dụng nhiều loài cây để chữa những bệnh thông thường như cảm cúm, đau bụng, các bệnh ngoài da hay bồi bổ cơ thể. Chẳng hạn như lá non của cây A lan được thái nhỏ, nấu cháo ăn nóng; một số bộ phận của cây được dùng để nấu nước xông khi cảm cúm. Cây cũng được sử dụng trong một số kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe phụ nữ sau sinh. Quả A Lan được giã cùng muối ớt, tạo nên gia vị vị cay thơm rất riêng... Những hiểu biết ấy được hình thành từ quá trình sống gần rừng, quan sát thiên nhiên và được ông bà, cha mẹ truyền lại cho con cháu.
Không gian triển lãm còn giới thiệu về vai trò của thực vật trong văn hóa-nghệ thuật. Từ các vật liệu của đại ngàn, các loại cây gỗ, mây, nứa... được người dân khéo léo kết hợp để dựng nên ngôi nhà truyền thống Gươl - biểu tượng thiêng liêng, là trái tim trong đời sống văn hóa đồng bào Cơ Tu. Nơi đây không chỉ là không gian sinh hoạt cộng đồng, kết nối các thế hệ trong làng mà còn là không gian nghệ thuật, nơi chứa đựng rất nhiều tác phẩm nghệ thuật điêu khắc.
Thực vật không chỉ cung cấp vật liệu cho đời sống mà còn tham gia vào những nghi lễ, là cầu nối giữa con người với thế giới tâm linh. Từ thân cây trong rừng, đồng bào Cơ Tu chế tác gỗ thành quan tài, tượng và những biểu tượng hiện diện trong không gian nhà mồ, vừa thể hiện sự trân trọng của người sống đối với người đã khuất, vừa phản ánh quan niệm về mối liên hệ giữa con người với thế giới bên kia.
Phần cuối của triển lãm là hình ảnh về Lễ hội Tạ ơn rừng – một hoạt động văn hóa tâm linh quan trọng trong đời sống của đồng bào Cơ Tu. Người Cơ Tu gọi rừng bằng hai tiếng rất thiêng liêng “Mẹ rừng”. Chuyện chặt phá rừng hay săn bắn vô tội vạ, với họ là một sự xâm phạm nặng nề đến người mẹ thiên nhiên. Vì thế, biết ơn và chung tay bảo vệ mẹ rừng luôn là câu chuyện được người Cơ Tu truyền nhau qua các thế hệ. Từ kinh nghiệm được tích lũy, cộng đồng đã hình thành nên những luật tục và quy tắc ứng xử với rừng, trong đó có những quy định nghiêm ngặt về khai thác lâm sản, bảo vệ những khu rừng thiêng và xử phạt các hành vi xâm hại tài nguyên.
Triển lãm mở cửa từ ngày 6/10/2026 đến tháng 10/2027.
Hà Linh