Khi không tìm thấy sự lắng nghe trong đời thực, trẻ có thể tìm đến cộng đồng trực tuyến để giải tỏa và tìm kiếm cảm giác mình không đơn độc.
Đằng sau chữ “ghét” có thể là một nhu cầu được lắng nghe
Theo Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện đa khoa Phương Đông, việc một cộng đồng có hàng chục nghìn người cùng chia sẻ cảm giác ghét bố mẹ, không được thấu hiểu hoặc tổn thương trong gia đình cho thấy phía sau có thể tồn tại nhu cầu được lắng nghe, được công nhận cảm xúc.
Những chia sẻ này cũng có thể phản ánh nhiều vấn đề trong quan hệ cha mẹ-con cái, từ cách làm cha mẹ, phong cách giáo dục đến khả năng giáo dục và điều hòa cảm xúc của cả cha mẹ và con; trong một số trường hợp còn liên quan đến bạo lực gia đình, bạo lực học đường hoặc hành vi vi phạm pháp luật.
Chuyên gia cho rằng chữ “ghét” có nhiều sắc thái, từ không thích, ác cảm, khinh miệt, coi thường đến căm ghét, chán ghét. Trong một số trường hợp, đó có thể là cách diễn đạt sự tức giận, thất vọng, bất lực hoặc tổn thương chưa thể nói ra hoặc chưa được thấu hiểu. Một người có thể rất yêu bố mẹ nhưng đồng thời cảm thấy bị kiểm soát, phán xét hoặc không được tôn trọng.
Khi không thể chia sẻ và được thấu hiểu bởi cha mẹ, bạn bè hoặc người lớn xung quanh, một số người tìm đến môi trường trực tuyến vì dễ mở lời hơn. Với một số nhóm trẻ, chia sẻ trực tuyến có thể là bước đầu trước khi sẵn sàng chia sẻ trực tiếp.
Việc gặp những người có trải nghiệm tương tự cũng giúp người đang mâu thuẫn với cha mẹ cảm thấy mình không phải người duy nhất gặp vấn đề. Sự đồng cảm có thể giúp họ bớt cô đơn, dễ chia sẻ những điều chưa đủ an toàn để nói trực tiếp với gia đình hoặc đã nói nhưng không được lắng nghe, thấu hiểu.
Từ đồng cảm trên mạng đến vòng xoáy cảm xúc tiêu cực
Việc được chia sẻ trong những cộng đồng có cùng trải nghiệm có thể mang lại cảm giác an toàn, giảm sự cô lập, giúp cá nhân cảm thấy được thấu hiểu, giảm áp lực nội tâm và phục hồi phần nào cảm giác thuộc về.
Theo Thạc sĩ Phạm Quỳnh Trang, một số nghiên cứu về hỗ trợ đồng đẳng trực tuyến cho thấy các cuộc trò chuyện chia sẻ có thể giúp giảm triệu chứng trầm cảm và lo âu. Những người đang trải qua khủng hoảng hoặc căng thẳng tâm lý cao có thể cải thiện rõ rệt hơn. Việc lắng nghe, phản hồi và tôn trọng sự tự chủ của người chia sẻ có vai trò tích cực đối với hỗ trợ tâm lý.
Tuy nhiên, cần lưu ý ranh giới giữa chia sẻ lành mạnh và “trauma dumping”. Chia sẻ có giá trị hỗ trợ khi có sự lắng nghe và phản hồi phù hợp từ cả hai phía. Ngược lại, nếu trở thành hành vi trút xả cảm xúc tiêu cực, uất hận dồn dập, lặp đi lặp lại và một chiều, người tham gia có thể kiệt quệ về cảm xúc, lo âu hoặc bất lực.
Cảm xúc tiêu cực cũng có thể lan truyền trong môi trường số. Khi liên tục đọc những bài viết, bình luận phẫn nộ, chỉ trích cha mẹ, người trẻ có thể bị cuốn vào bầu không khí tiêu cực của cộng đồng. Các nền tảng mạng xã hội cá nhân hóa nội dung dựa trên hoạt động của người dùng; nếu thường xuyên xem hoặc tương tác với nội dung về mâu thuẫn gia đình, họ có thể tiếp tục được đề xuất những nội dung tương tự, tạo ra một “buồng vang” với những quan điểm giống nhau.
Trong môi trường đó, thiên kiến xác nhận có thể khiến những bức bối ban đầu tiếp tục được củng cố. Khi quan điểm tiêu cực lặp lại, cách nhìn về quan hệ gia đình có thể trở nên phiến diện; cá nhân ngày càng nhìn nhận tiêu cực nhiều hành vi của cha mẹ và khó đối thoại, tìm kiếm sự hòa giải hơn.
Dấu hiệu bị ảnh hưởng có thể xuất hiện ở tâm lý, nhận thức, thói quen và hành vi: dễ bị cuốn vào phẫn nộ, hoảng loạn, uất hận; nhìn vấn đề qua lăng kính ngày càng thù địch, cực đoan; giảm lòng trắc ẩn và tự trắc ẩn, dễ biến bất đồng thành xung đột.
Một số người có thể thường xuyên bực bội, bất an, cảnh giác cao độ, lặp lại “trauma dumping” hoặc dành nhiều giờ tiếp nhận thông tin tranh cãi, chỉ trích, giật gân trên mạng, còn gọi là “doomscrolling”. Khi xa lánh, thu mình khỏi gia đình vì cảm thấy không ai hiểu mình bằng cộng đồng mạng, người trẻ có thể tiếp tục gặp khó khăn trong giao tiếp thực tế. Thiếu ngủ kéo dài cũng ảnh hưởng sức khỏe. Nếu phẫn nộ hoặc hoảng loạn vượt quá khả năng tự điều hòa, nguy cơ tự gây tổn hại cho bản thân hoặc làm tổn hại người khác có thể gia tăng.
Đừng biến mâu thuẫn của con thành cuộc đối đầu
Những người có xung đột gia đình kéo dài, cảm thấy bị cô lập, bị bắt nạt, vừa trải qua sự kiện gây tổn thương hoặc có nhiều cảm xúc buồn bã, tuyệt vọng, tức giận, khó kiểm soát cảm xúc cần được quan tâm, hỗ trợ. Đặc biệt, những người từng tự làm đau bản thân, có ý nghĩ tự sát hoặc từng có hành vi nguy hiểm cần được bảo đảm an toàn.
Với trẻ vị thành niên, hỗ trợ đa ngành càng cần thiết bởi đây là giai đoạn phát triển khả năng điều hòa cảm xúc và định hình bản sắc cá nhân; ảnh hưởng từ bạn bè và nhu cầu được thuộc về một nhóm cũng có thể khá mạnh.
Theo chuyên gia, khi một người đã có tổn thương tâm lý, việc liên tục tiếp xúc với nội dung cổ xúy tự gây hại hoặc hành vi nguy hiểm, rồi nhận được sự đồng tình từ những người cùng trạng thái, có thể khiến hành vi đó trở nên quen thuộc hoặc được nhìn nhận như một cách ứng phó có thể chấp nhận được.
Với cha mẹ, phát hiện con tham gia nhóm có nội dung tiêu cực về bố mẹ có thể gây sốc hoặc tổn thương. Tuy nhiên, điều quan trọng đầu tiên là giữ bình tĩnh, không hoảng loạn hay hành động hấp tấp.
Việc trẻ nói ghét bố mẹ hoặc tham gia hội nhóm để xả cảm xúc không nhất thiết phản ánh hoàn toàn tình cảm thực sự. Đôi khi đó là cách trẻ thể hiện bực bội, thất vọng, cảm giác bị kiểm soát hoặc không được lắng nghe khi chưa biết diễn đạt cảm xúc theo cách lành mạnh hơn.
Thay vì coi con là ương bướng, láo toét, vô ơn hay xem hành vi đó như sự xúc phạm, cha mẹ nên tìm nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự bùng nổ cảm xúc hoặc những bất bình của trẻ.
Cha mẹ cần tạo sự ấm áp bằng cách thừa nhận cảm xúc của con, chẳng hạn: “Bố/mẹ thấy được hiện tại con đang tức giận, thất vọng”. Đồng thời, vẫn cần thiết lập ranh giới và quy tắc gia đình nhất quán để trẻ hiểu một số hành vi hoặc cách sử dụng từ ngữ gây tổn thương là không phù hợp.
Khi cảm xúc hai bên lên cao, thay vì tiếp tục tranh cãi, cha mẹ có thể tạm dừng cuộc nói chuyện và hẹn thời điểm khác khi cả hai đã bình tĩnh. Sau khi sự việc lắng xuống, nên hạn chế trừng phạt bộc phát vì có thể làm tăng cảm giác tội lỗi và khiến xung đột leo thang. Một cái ôm hoặc lời khẳng định cha mẹ vẫn yêu thương con có thể giúp hàn gắn mối quan hệ.
Chuyên gia cho rằng không nên chỉ tập trung vào cấm đoán hoặc yêu cầu con rời nhóm. Gia đình nên cân nhắc hỗ trợ chuyên môn khi mâu thuẫn kéo dài, lặp đi lặp lại, trở nên bế tắc và những nỗ lực giao tiếp không mang lại kết quả.
Đặc biệt, nếu trẻ thường xuyên lo âu, trầm cảm, thu mình, tự nhốt trong phòng, rầu rĩ, rối loạn giấc ngủ, từ bỏ sở thích trước đây hoặc xuất hiện biểu hiện, ý nghĩ tự hại, việc chỉ yêu cầu trẻ rời nhóm sẽ không giải quyết được khó khăn tâm lý.
Khi căng thẳng trong giao tiếp khiến không khí gia đình nặng nề, ảnh hưởng sức khỏe tinh thần của cả cha mẹ và con cái, gia đình cũng nên cân nhắc hỗ trợ chuyên môn. Các liệu pháp gia đình có thể giúp tháo gỡ nút thắt trong giao tiếp và khôi phục sự gắn kết.
Đáng lưu ý, việc cha mẹ tham gia nhóm, chụp màn hình hoặc đăng bài chỉ trích con công khai có thể khiến trẻ cảm thấy quyền riêng tư bị xâm phạm, không được tin tưởng, từ đó thu mình, che giấu hoặc nói dối nhiều hơn.
Sự kiểm soát quá mức hoặc hạ thấp danh dự trẻ công khai có thể làm gia tăng căng thẳng, lo âu, trầm cảm và khiến trẻ cảm thấy không thể sống thật với chính mình. Trừng phạt hoặc công kích công khai cũng có thể làm tăng sự chống đối, phá hủy niềm tin và suy giảm động lực gắn kết với cha mẹ.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là khiến trẻ rời một nhóm mạng xã hội, mà là giữ được kênh giao tiếp với con, để ngay cả khi có bất đồng, trẻ vẫn cảm thấy an toàn và tin tưởng rằng mình có thể quay về chia sẻ với gia đình.
THIÊN LAM